Không gian ngầm – định nghĩa một ‘tầng phát triển thứ 5’ cho TP.HCM
Không gian ngầm TP.HCM là cấu trúc hạ tầng đô thị nằm dưới mặt đất được quy hoạch như một chiều không gian độc lập, tích hợp các chức năng thương mại, dịch vụ, giao thông và tiện ích công cộng, hướng tới việc chia bớt hoạt động khỏi mặt đất để giảm quá tải và gắn kết toàn bộ siêu đô thị thành một khối hạ tầng liên thông không bị chia cắt. Đây không phải vài tầng hầm rời rạc, mà là một ‘tầng phát triển thứ 5’ với logic vận hành riêng, kết nối nhiều khu vực trung tâm từ TP.HCM cũ đến Thủ Dầu Một, Củ Chi và các vùng lân cận. Khi TS.KTS Nguyễn Bảo Thành nêu tham luận về không gian ngầm tại hội nghị tham vấn quy hoạch tổng thể do UBND TP.HCM tổ chức ngày 11/9, ông đặt ra tham vọng tái định nghĩa cách thành phố lớn phát triển: thay vì tiếp tục “dồn lên cao”, TP.HCM phải mạnh dạn “đi xuống lòng đất”.
Vì sao TP.HCM cần xuống lòng đất: từ kẹt xe đến sụt lún
Động lực để bàn chuyện không gian ngầm lúc này rất rõ: mặt đất TP.HCM đã tới ngưỡng chịu đựng. Thành phố đang phải gánh hơn 7,5 triệu xe máy và 791.200 ôtô hoạt động hằng ngày, trong khi diện tích đường chỉ đạt khoảng 1/3 đến 1/4 so với tiêu chuẩn, khiến việc mở thêm đường trên mặt đất vừa tốn kém đền bù, vừa khó hiệu quả lâu dài. Nghiêm trọng hơn, đô thị “chìm dần” khi sụt lún 2-5 cm mỗi năm trên toàn thành phố, có nơi 7-8 cm tại khu vực tập trung công trình thương mại. Không gian ngầm ở đây được đề xuất như giải pháp sụt lún: phân tán tải trọng, giảm nhu cầu xây cao tầng dồn dập, đồng thời tổ chức lại hạ tầng đô thị thành mạng lưới liên kết thay vì những khối công trình nặng nề chồng chất trên mặt đất. Nếu tiếp tục tư duy “phải mở thêm đường, xây thêm cao ốc”, TP.HCM sẽ bị khóa chặt trong vòng luẩn quẩn tắc nghẽn – sụt lún – thiếu đất.
Tầng phát triển thứ 5: hạ tầng liên thông, không còn đô thị bị chia cắt
Điểm thuyết phục nhất của ý tưởng tầng phát triển thứ 5 là cách nó biến đại đô thị thành một khối hạ tầng liên kết không bị chia cắt. Thay vì những tuyến đường trên cao, cầu vượt và hầm chui lẻ tẻ, không gian ngầm được thiết kế như mạng lưới thông suốt: kết nối 12 khu vực thương mại ngầm đã xác định, mở rộng tiềm năng lên 23 khu vực sau khi hợp nhất, đồng thời gắn 31 chung cư cũ đã cải tạo với hệ thống thương mại dưới lòng đất. Theo TS.KTS Nguyễn Bảo Thành, thay vì xây quá cao trên mặt đất, nhà đầu tư có thể xây sâu bên dưới để tăng diện tích sàn trên cùng một diện tích đất, đồng thời tham gia vào hệ thống kết nối chung của thành phố. Ưu điểm của cấu trúc này nằm ở hiệu quả vận hành: dòng người, hàng hóa, dịch vụ, giao thông công cộng (đặc biệt là metro) có thể lưu chuyển dưới lòng đất, nhường mặt đất cho cây xanh, mặt nước và những không gian công cộng dễ thở hơn.
Lộ trình hàng chục năm và thách thức của một siêu đô thị ngầm
Biến không gian ngầm thành tầng phát triển thứ 5 không thể là câu chuyện vài nhiệm kỳ. Nhóm chuyên gia từ Đại học Văn Lang đề xuất một lộ trình nhiều thập kỷ, bắt đầu bằng việc hoàn thiện khung pháp lý và bản đồ 3D toàn vùng trong giai đoạn 2025-2026 – bước đi nền tảng để biết dưới lòng đất có thể làm gì, ở đâu. Giai đoạn 2026-2028, họ khuyến nghị thí điểm các dự án PPP cho 10-15 km kết nối ngầm tại 5 khu trung tâm; đến 2028-2035, mục tiêu là tích hợp mạng lưới liên thông 23 khu vực với 8 tuyến metro; và từ 2035 đến 2050, phủ kín tầng phát triển thứ 5 trên toàn bộ 6.772 km² đại đô thị. Song song với kỹ thuật và vốn, thách thức lớn là Luật Quản lý không gian ngầm đặc thù, cơ chế điều phối giữa ba trung tâm hành chính và hơn 1.000 trụ sở cần sắp xếp lại, để đảm bảo mọi tầng sâu đều được quản lý minh bạch, an toàn và có trách nhiệm với cộng đồng.
Tác động đến người dân: từ 50% hoạt động dưới đất đến đô thị sống được
Nếu tầm nhìn này thành hiện thực, đời sống người dân TP.HCM sẽ thay đổi theo hướng “hai tầng song song”: mặt đất dành cho ở, nghỉ ngơi, không gian xanh và hoạt động cộng đồng; dưới lòng đất là thế giới giao thông, thương mại, dịch vụ và các tiện ích quy mô lớn. TS.KTS Nguyễn Bảo Thành kỳ vọng nhiều khu vực như trung tâm TP.HCM cũ, Thủ Dầu Một, Củ Chi cũ sẽ có khoảng 50% công việc diễn ra dưới lòng đất, tức là một nửa hoạt động đô thị sẽ dịch chuyển sang tầng phát triển thứ 5. Về thực tế, người dân sẽ hưởng lợi nếu không gian ngầm thực sự giúp giảm kẹt xe, giảm sụt lún và tạo thêm diện tích sàn mà không phải trả giá bằng việc mất dần không gian sống trên mặt đất. Câu hỏi còn lại là liệu thành phố có đủ quyết đoán để đi tới cùng lộ trình này, hay sẽ dừng lại ở vài tuyến hầm rời rạc, bỏ lỡ cơ hội tái định hình mô hình phát triển siêu đô thị trong một thế kỷ tới.
