Không gian ngầm – lớp phát triển mới thay đổi logic quy hoạch TP.HCM
Không gian ngầm TP.HCM là chiều không gian đô thị được quy hoạch và xây dựng dưới lòng đất, được xem như “tầng phát triển thứ 5” độc lập, nơi tích hợp đồng thời chức năng giao thông, thương mại, dịch vụ và tiện ích công cộng, nhằm giảm áp lực mặt đất, khắc phục thiếu đất, sụt lún và tạo một khối hạ tầng liên kết xuyên suốt cho siêu đô thị trong tầm nhìn quy hoạch 100 năm. Đặt vấn đề như vậy là lựa chọn mang tính chiến lược hơn là một ý tưởng kiến trúc mới lạ. Khi thành phố liên tục quá tải giao thông, mật độ xây dựng dày đặc nhưng diện tích đường chỉ đạt khoảng 1/3–1/4 so với tiêu chuẩn, tiếp tục mở rộng mặt đất chỉ khiến chi phí đền bù đội lên mà hiệu quả sử dụng không gian vẫn thấp. Quan trọng hơn, TP.HCM đang lún 2–5 cm mỗi năm, cá biệt 7–8 cm ở các khu tập trung công trình thương mại – một cảnh báo cho thấy mô hình phát triển dồn nén trên bề mặt đã tới giới hạn. Không gian ngầm vì thế không phải “phụ trợ” mà là trụ cột mới của tư duy quy hoạch siêu đô thị.
Từ hội nghị quy hoạch tổng thể đến khái niệm ‘tầng phát triển thứ 5’
Điểm ngoặt nằm ở Hội nghị tham vấn về quy hoạch tổng thể TP.HCM do UBND thành phố tổ chức ngày 11/9, nơi TS.KTS Nguyễn Bảo Thành và cộng sự lần đầu trình bày có hệ thống khái niệm “tầng phát triển thứ 5” dành cho không gian ngầm đô thị. Theo ông, không gian ngầm phải được xem là một chiều phát triển độc lập trong đại đô thị mới, thay vì chỉ là vài tầng hầm rời rạc dưới công trình. Khác với cách quy hoạch truyền thống xem lòng đất như nơi đặt cáp ngầm và hạ tầng kỹ thuật, đề xuất này biến nó thành mạng lưới hạ tầng đô thị ngầm hoàn chỉnh: trung tâm thương mại, bến metro, tuyến đi bộ, bãi đỗ xe, dịch vụ công cộng… kết nối liên hoàn. Ý tưởng được gắn trực tiếp với quy hoạch siêu đô thị, khi thành phố sau hợp nhất ba trung tâm hành chính phải sắp xếp lại hơn 1.000 trụ sở – một cơ hội vàng để tích hợp không gian ngầm từ giai đoạn đầu chứ không phải “vá víu” hậu kỳ. Cách tiếp cận này đánh dấu sự dịch chuyển từ tư duy mở rộng bề mặt sang khai thác chiều sâu như một trục phát triển ngang hàng với nhà cao tầng, sông ngòi và không gian trên cao.
Giảm kẹt xe, sụt lún và thiếu đất bằng hạ tầng đô thị ngầm liên kết
Nếu coi siêu đô thị là một hệ thống, những “điểm nghẽn” hiện tại của TP.HCM đều quy về không gian: quá nhiều phương tiện, quá ít đường, quá dày công trình trên nền đất yếu. Theo số liệu, hệ thống giao thông thành phố đang chịu áp lực từ hơn 7,5 triệu xe máy và 791.200 ô tô mỗi ngày – một câu chuyện mà mở rộng mặt đất gần như không còn là lời giải lâu dài. Không gian ngầm, với vai trò tầng phát triển thứ 5, cho phép chuyển một phần lớn dòng người, hàng hóa và dịch vụ xuống dưới lòng đất, giải phóng bề mặt cho cây xanh, mặt nước và không gian công cộng. TS.KTS Nguyễn Bảo Thành nhấn mạnh: “Giải pháp phải là đi xuống dưới lòng đất. Không gian ngầm không chỉ góp phần giải quyết các vấn đề của TP.HCM mà còn tạo dư địa phát triển thương mại, giúp thành phố và nhà đầu tư khai thác thêm giá trị từ cùng một diện tích đất”. Bằng cách tích hợp các khu thương mại ngầm với mạng lưới metro, không gian ngầm TP.HCM có thể biến các khu trung tâm hiện nay thành những nút liên kết ba chiều, giảm sụt lún nhờ phân bổ lại tải trọng và tạo dòng chảy đô thị không bị chia cắt.
Lộ trình dài hơi: từ 12 khu thương mại ngầm đến mạng lưới siêu đô thị
Điểm đáng chú ý của đề xuất không gian ngầm TP.HCM là nó gắn chặt với quy hoạch siêu đô thị dài hạn, chứ không phải tập hợp các dự án riêng lẻ. Quy hoạch cũ đã xác định 12 khu vực phát triển không gian thương mại ngầm tại trung tâm, với tiềm năng mở rộng lên 23 khu sau khi hợp nhất, đồng thời kết nối 31 chung cư cũ đã cải tạo với hệ thống thương mại ngầm để hình thành mạng lưới liên thông giữa các tòa nhà cao tầng và trung tâm thương mại. Về lộ trình, nhóm chuyên gia từ Đại học Văn Lang đề xuất chia thành các giai đoạn: 2025–2026 tập trung hoàn thiện khung pháp lý và bản đồ 3D toàn vùng từ quận 1 cũ, Thủ Dầu Một tới Bà Rịa – Vũng Tàu; 2026–2028 thí điểm kết nối ngầm 10–15 km tại 5 khu trung tâm theo mô hình PPP; 2028–2035 tích hợp mạng lưới 23 khu với 8 tuyến metro; và 2035–2050 hoàn thiện kết nối, công nghệ quản lý trên toàn diện tích 6.772 km². Đây là lộ trình không dễ, nhưng nếu không bắt đầu sớm, TP.HCM sẽ tiếp tục bị trói trong bài toán thiếu đất và hạ tầng chia cắt.
Tầm nhìn 100 năm: chấp nhận thay đổi, quy định lại lòng đất
Để không gian ngầm thực sự trở thành tầng phát triển thứ 5, TP.HCM phải làm một việc khó: viết lại luật chơi cho lòng đất. Hiện pháp lý cho hạ tầng đô thị ngầm vẫn còn nhiều khoảng trống, nhất là với các dự án liên vùng; thiếu khung thống nhất khiến nhà đầu tư e ngại và tiến độ chậm. Đề xuất xây dựng Luật quản lý không gian ngầm, làm rõ quyền sở hữu và quyền sử dụng đất dưới lòng đất, cùng các quy định chuyên biệt về xây dựng, vận hành công trình ngầm là bước đi bắt buộc nếu thành phố muốn quy hoạch 100 năm có cơ sở thực thi. Tầm nhìn táo bạo như kỳ vọng 50% hoạt động đô thị diễn ra dưới lòng đất ở khu trung tâm TP.HCM cũ, Thủ Dầu Một hay Củ Chi không phải để gây ấn tượng, mà để buộc hệ thống quy hoạch phải nghĩ xa hơn chu kỳ nhiệm kỳ. Nếu thành phố dám chấp nhận rằng biên giới phát triển nằm dưới chân mình, không gian ngầm sẽ trở thành lời giải bền vững cho kẹt xe, sụt lún và khan hiếm đất – đồng thời tạo ra một lớp đô thị hoàn toàn mới cho nhiều thế hệ sau.
