Không gian ngầm – “tầng phát triển thứ 5” và bước ngoặt tư duy quy hoạch
Không gian ngầm TP.HCM là chiều không gian đô thị dưới mặt đất được quy hoạch như một tầng phát triển thứ 5, hoạt động độc lập nhưng gắn kết với bốn tầng phát triển truyền thống, tích hợp giao thông, thương mại, dịch vụ và hạ tầng kỹ thuật để giảm áp lực mặt đất, nâng chất lượng sống và tạo động lực tăng trưởng mới cho thành phố.
Điểm mấu chốt là: nếu TP.HCM muốn trở thành đô thị toàn cầu, thành phố không thể tiếp tục phát triển chủ yếu trên mặt đất. Không gian ngầm phải được nhìn như một chiến lược phát triển, không chỉ là vài tầng hầm đỗ xe hay lối xuống metro. Không gian ngầm được coi là "tầng phát triển thứ 5" của đô thị hiện đại, là chiều không gian độc lập, tích hợp đầy đủ chức năng thương mại, dịch vụ, giao thông. Chính cách nhìn này buộc quy hoạch 100 năm của TP.HCM phải gắn hạ tầng ngầm với cấu trúc kinh tế – xã hội chứ không dừng ở bản vẽ chia lô.
Từ giao thông ngầm đến thương mại, dịch vụ: một thành phố thứ hai dưới lòng đất
Nếu phát triển đô thị ngầm nghiêm túc, TP.HCM đang nói tới việc hình thành một thành phố thứ hai dưới lòng đất, nơi giao thông ngầm và các hoạt động kinh tế – dịch vụ vận hành song song với mặt đất. Không gian ngầm được tổ chức theo nhiều tầng chức năng: tầng nông 0–15m dành cho giao thông đi bộ, thương mại nhỏ, bãi đỗ xe và các hạ tầng cấp thoát nước; tầng trung bình 15–40m dành cho giao thông công cộng lớn, trung tâm thương mại và tiện ích văn hóa.
Điều quan trọng là cách tích hợp. Khi metro, đường sắt đô thị và các tuyến giao thông công cộng trở thành xương sống, những ga ngầm không thể chỉ là điểm lên xuống mà phải là nút TOD – nơi ở, làm việc, mua sắm, giải trí cùng tồn tại. "Giải pháp phải là đi xuống dưới lòng đất... Không gian ngầm không chỉ sẽ giải quyết được các vấn đề TP.HCM đang cần mà còn thuận lợi phát triển mạnh thương mại, giúp Thành phố hoàn vốn đầu tư tầng hầm và metro". Nếu bỏ lỡ cơ hội tích hợp này, TP.HCM sẽ chỉ có hệ thống ống ngầm đắt đỏ chứ không có một hệ sinh thái đô thị ngầm đúng nghĩa.
Quy hoạch 100 năm: không gian ngầm như trục chiến lược chứ không là phần phụ
Quy hoạch tổng thể TP.HCM đến 2050 với tầm nhìn 100 năm không thể là một "bản vẽ bố trí không gian" nữa; nó phải trả lời câu hỏi: tầng phát triển thứ 5 sẽ nằm ở đâu trong chiến lược kinh tế – đô thị dài hạn. Theo phương án đang được nghiên cứu, thành phố hướng tới mô hình siêu đô thị quốc tế với 5 cực động lực, 5 hệ liên kết chiến lược và mạng lưới metro, đường sắt, TOD làm trục xương sống. Nếu không gian ngầm chỉ được thêm vào sau cùng, toàn bộ cấu trúc này sẽ thiếu chiều sâu.
Thực tế, không gian ngầm đã được đặt vào trung tâm của quy hoạch 2025–2050: từ việc hoàn thiện khung pháp lý, bản đồ 3D toàn vùng đến các giai đoạn kết nối ngầm thí điểm, tích hợp 23 khu vực với 8 tuyến metro và tiến tới hoàn thiện tầng phát triển thứ 5 trên toàn bộ hơn 6.700 km². Điều đáng bàn không phải là có làm hay không, mà là thành phố có dám coi đây là hạ tầng chiến lược ngang hàng với đường vành đai, sân bay, cảng biển hay không. Nếu câu trả lời là có, toàn bộ quy hoạch 100 năm buộc phải xoay quanh trục không gian ngầm, thay vì chỉ bổ sung vài tuyến hầm lẻ tẻ.
Giảm áp lực mặt đất, mở khóa mục tiêu đô thị toàn cầu
TP.HCM đang mắc kẹt trong nghịch lý: phương tiện quá nhiều, diện tích đường quá ít; tỷ lệ đường hiện tại chỉ đạt khoảng 1/3 đến 1/4 so với tiêu chuẩn. Cố gắng mở rộng đường trên mặt đất đồng nghĩa với chi phí đền bù khổng lồ và xung đột xã hội kéo dài. Phát triển đô thị ngầm là cách duy nhất để tách bớt dòng người, phương tiện, hạ tầng kỹ thuật khỏi lớp đất vốn đã quá tải, đồng thời giúp giảm áp lực lên nền đất đang đối mặt nguy cơ sụt lún.
Tầm nhìn xây dựng TP.HCM trở thành đô thị toàn cầu đòi hỏi chất lượng sống cao, khả năng thích ứng biến đổi khí hậu và một cấu trúc không gian kinh tế – đô thị thống nhất. Không gian ngầm chính là mảnh ghép giúp nối trung tâm tài chính – dịch vụ với các không gian công nghiệp, cảng biển, logistics, du lịch, kinh tế biển thông qua mạng giao thông ngầm và công cộng. Khi nhiều khu vực trung tâm như khu cũ, Thủ Dầu Một, Củ Chi hướng tới mục tiêu 50% hoạt động diễn ra dưới lòng đất, TP.HCM không chỉ giải quyết chuyện kẹt xe hay chật chội; thành phố đang tái định nghĩa hình ảnh một đô thị toàn cầu theo cách riêng, dựa trên chiều sâu thay vì chiều cao.
