Phố đi bộ ngầm: từ khái niệm mới đến lời giải cho đô thị nghẹt thở
Phố đi bộ ngầm là hệ thống không gian dưới lòng đất được tổ chức dành cho người đi bộ, tích hợp giao thông, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng, nhằm kết nối các điểm đến quan trọng của đô thị, giảm áp lực giao thông trên mặt đất và mở thêm một lớp hạ tầng mới cho khu vực trung tâm. Lần đầu tiên, Việt Nam đưa khái niệm này vào hồ sơ quy hoạch tại khu vực Nhà hát Lớn, xem đây như một mắt xích trong mạng lưới phát triển không gian dưới lòng đất. Phạm vi điều chỉnh quy hoạch rộng khoảng 32,51ha, phủ lên lõi lịch sử Hoàn Kiếm và Cửa Nam với kỳ vọng biến khu vực này thành "nút giao" giữa không gian mặt đất và không gian ngầm. Đây không chỉ là bài toán giao thông, mà còn là phép thử xem hạ tầng đô thị Việt Nam có dám chuyển mình sang mô hình nhiều tầng phát triển.
Nhà hát Lớn và Tràng Tiền: trung tâm Hà Nội bước xuống lòng đất
Điểm đột phá của hồ sơ điều chỉnh phân khu H1-1B và H1-1C là việc nghiên cứu tổ chức hệ thống không gian ngầm 4 tầng tại khu vực Nhà hát Lớn, gắn với công trình văn hóa, quảng trường và các đầu mối giao thông. Các tuyến phố đi bộ ngầm được đề xuất để kết nối Tràng Tiền, Nhà hát Lớn với những không gian lân cận, tạo thêm phương thức di chuyển giữa các điểm đến văn hóa, nghệ thuật, đồng thời giảm áp lực giao thông đi bộ trên mặt đất. Nếu làm tốt, khu vực này có thể trở thành hình mẫu: bên trên là lớp di sản, bên dưới là mạng lưới thương mại – dịch vụ – giao thông hiện đại, thay vì tiếp tục nhồi thêm xe và người vào những con phố vốn đã quá tải. Tuy nhiên, tuyến phố đi bộ ngầm hiện vẫn chỉ là phương án trong hồ sơ lấy ý kiến, chưa phải dự án đầu tư hay thiết kế kỹ thuật được phê duyệt.
Điểm đáng lưu ý là hồ sơ chưa xác định cụ thể điểm đầu, điểm cuối, chiều dài hay hướng tuyến của từng đoạn phố đi bộ ngầm. Điều này cho thấy tư duy quy hoạch đang ở giai đoạn mở, sẵn sàng điều chỉnh dựa trên phản hồi cộng đồng và các nghiên cứu kỹ thuật tiếp theo. Sau khi hoàn tất lấy ý kiến, các phương án sẽ tiếp tục được nghiên cứu, chỉnh sửa và thực hiện theo trình tự thẩm định, phê duyệt; chỉ khi được cụ thể hóa bằng quy hoạch chi tiết, dự án đầu tư và thiết kế kỹ thuật được cấp có thẩm quyền chấp thuận, quy mô, chức năng và hướng tuyến hệ thống không gian ngầm mới được xác định chính thức. Với cách tiếp cận từng bước này, Hà Nội có cơ hội tránh rơi vào bẫy "đào hầm cho có" mà không tạo được mạng lưới ngầm có giá trị sử dụng lâu dài.
TP.HCM và tham vọng tầng phát triển thứ 5
Trong khi Hà Nội thử nghiệm phố đi bộ ngầm quanh Nhà hát Lớn, TP.HCM lại nói về không gian ngầm như một "chiều không gian phát triển độc lập" của đại đô thị mới. TS.KTS Nguyễn Bảo Thành chỉ ra hai vấn đề lõi: số lượng phương tiện tăng cao trong khi diện tích đường chỉ đạt khoảng một phần ba đến một phần tư tiêu chuẩn, và chi phí mở rộng đường trên mặt đất quá lớn. Câu trả lời, theo ông, "phải là đi xuống dưới lòng đất" – nơi vừa bổ sung không gian giao thông, thương mại, dịch vụ, vừa tạo dư địa khai thác thêm giá trị từ cùng một diện tích đất. Nhóm chuyên gia Đại học Văn Lang ước tính thành phố cần khoảng 855.000 tỷ đồng để hình thành một hệ thống không gian ngầm hoàn chỉnh. Đây là con số đủ lớn để buộc TP.HCM phải coi không gian ngầm như chiến lược lâu dài, chứ không thể là vài dự án đơn lẻ phục vụ trung tâm thương mại.
Kế hoạch cho thấy tầm nhìn nhiều thập kỷ: giai đoạn 2025–2026 cần khoảng 25.000 tỷ đồng để hoàn thiện khung pháp lý và bản đồ 3D toàn vùng, từ quận 1 cũ, Thủ Dầu Một đến Bà Rịa – Vũng Tàu; giai đoạn 2035–2050 dự kiến cần khoảng 400.000 tỷ đồng để hoàn thiện kết nối, công nghệ quản lý và phát triển "tầng phát triển thứ 5" trên diện tích 6.772km². Nguồn vốn huy động dự kiến chia giữa ngân sách, trái phiếu, doanh nghiệp hưởng lợi và vốn ODA. Nếu coi tầng phát triển thứ 5 là lớp đô thị mà ở đó khoảng 50% hoạt động diễn ra dưới lòng đất như kỳ vọng của chuyên gia, thì đây không chỉ là hạ tầng phụ trợ, mà là cấu trúc lại cách các đô thị lớn vận hành – nơi mặt đất được giải phóng khỏi vai trò "bãi đỗ xe khổng lồ" để trở về chức năng không gian sống và không gian xanh.
Tác động tới người dân: thêm lớp hạ tầng, bớt lớp áp lực
Điểm hấp dẫn nhất của việc phát triển không gian dưới lòng đất là tác động trực tiếp tới trải nghiệm của người dân. Tại Hà Nội, mục tiêu của hệ thống không gian ngầm là tăng cường liên kết giữa không gian trên mặt đất với hệ thống không gian dưới lòng đất, đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận các khu vực công cộng. Các tuyến phố đi bộ ngầm quanh Nhà hát Lớn và Tràng Tiền được kỳ vọng tạo thêm phương thức kết nối giữa các điểm đến văn hóa, nghệ thuật, giảm áp lực giao thông đi bộ trên mặt đất. Nếu triển khai hợp lý, người dân có thể di chuyển giữa các nhà hát, bảo tàng, trung tâm thương mại trong môi trường an toàn, tránh mưa nắng, không phải chen chúc trên vỉa hè chật hẹp hay băng qua những nút giao đầy phương tiện.
Ở TP.HCM, phát triển phố đi bộ ngầm nằm trong bức tranh lớn hơn của hạ tầng đô thị Việt Nam, nơi không gian ngầm vừa bổ sung giao thông, vừa mở thêm trục thương mại và dịch vụ. Không gian ngầm cũng được kỳ vọng giúp giảm áp lực lên mặt đất và hỗ trợ ứng phó với tình trạng sụt lún tại nhiều khu vực. Khi các khu trung tâm được kết nối ngầm với tuyến metro và mạng lưới thương mại dưới lòng đất, người dân có thể di chuyển đa tầng: xuống tàu, lên phố đi bộ ngầm, rồi mới bước lên mặt đất. Điểm quan trọng là mọi lớp hạ tầng này phải được quản lý bằng khung pháp lý rõ ràng, dữ liệu địa chất dùng chung, tránh tình trạng "mạnh ai nấy làm" khiến các dự án ngầm va chạm nhau dưới chân thành phố.
Kết luận: dám đi xuống để đô thị có thể vươn lên
Việc Việt Nam lần đầu tiên nghiên cứu phố đi bộ ngầm ở trung tâm Hà Nội cho thấy tư duy quy hoạch đang dịch chuyển: thay vì chỉ mở rộng bề mặt, đô thị bắt đầu nghĩ tới chiều sâu như một tầng phát triển thứ 5 tích hợp thương mại, dịch vụ và giao thông. Nhưng đây mới là điểm khởi đầu. Hà Nội vẫn ở giai đoạn lấy ý kiến, chưa có dự án được cấp thẩm quyền phê duyệt chính thức, trong khi TP.HCM đối mặt với thách thức khổng lồ về vốn, pháp lý và dữ liệu để hiện thực hóa hệ thống không gian ngầm trị giá hàng trăm nghìn tỷ đồng. Lựa chọn khó nhất không phải là có đào hầm hay không, mà là có coi không gian ngầm là cấu phần chiến lược của hạ tầng đô thị Việt Nam, được quy hoạch bài bản, kết nối với metro, sông, không gian công cộng, hay để nó trở thành chuỗi dự án rời rạc dưới lòng đất. Chỉ khi dám đi xuống một cách có tầm nhìn, các siêu đô thị quá tải mới có cơ hội vươn lên thành những thành phố nhiều tầng, nơi áp lực mặt đất được san sẻ cho một lớp hạ tầng mới nằm ngoài tầm mắt, nhưng ảnh hưởng rõ rệt tới cuộc sống mỗi người dân.
