Từ cây giống ban đầu đến sinh kế bền vững
Sâm Ngọc Linh là cây dược liệu quý sinh trưởng dưới tán rừng núi cao, đồng thời mở ra sinh kế lâu dài khi người dân có giống tốt, kiến thức canh tác và quyền chủ động bảo vệ vùng trồng. Ở Măng Ri, câu chuyện của các hộ Xơ Đăng cho thấy hỗ trợ ban đầu chỉ phát huy giá trị khi đi cùng hướng dẫn kỹ thuật và sự kiên trì.
Năm 2007, anh A Chung ở thôn Đắk Sơn được cán bộ địa phương vận động, hỗ trợ 500 cây giống để trồng dưới tán rừng. Sau gần 20 năm, vườn sâm của gia đình đã vượt 20.000 cây; nhờ cây sâm Ngọc Linh, gia đình thoát nghèo từ năm 2016 và có nguồn thu ổn định từ việc lựa chọn củ đủ lớn để thu hoạch. Đây là minh chứng thuyết phục cho hiệu quả của việc kết hợp cây giống với tập huấn, hội thảo và hướng dẫn trực tiếp tại rừng.
Mô hình ấy cũng phản ánh sự chuyển đổi đáng khích lệ: người dân Xơ Đăng dần rời cách khai thác sâm tự nhiên để chuyển sang bảo tồn, nhân giống và trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng. Chính sách hỗ trợ vì thế không nên dừng ở việc trao cây; cần giúp các hộ làm chủ kỹ thuật và giữ được nguồn tài nguyên đã tạo nên giá trị của cây sâm.
Thương hiệu cần gắn với văn hóa và trải nghiệm
Muốn sâm Ngọc Linh tạo giá trị bền vững, Măng Ri cần bán được cả chất lượng lẫn câu chuyện văn hóa đứng sau sản phẩm. Lễ hội và phiên chợ là cách thiết thực để người trồng gặp trực tiếp khách hàng, giới thiệu dược liệu và nông sản, thay vì phụ thuộc vào những kênh bán lẻ nhỏ lẻ.
Sự kiện tổ chức từ ngày 29 đến 31/10 quy tụ 55 gian hàng của 52 doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở kinh doanh, thu hút hơn 8.000 lượt khách trong ba ngày. Chị Y Hlạng ở thôn Pu Tá cho biết đưa sâm dây, sâm Ngọc Linh, ngũ vị tử và măng rừng đến lễ hội giúp chị mở rộng đầu ra, cải thiện thu nhập. Quy mô khách tham quan đáng chú ý, nhưng giá trị lâu dài sẽ phụ thuộc vào việc duy trì giao thương sau khi lễ hội kết thúc.
Lợi thế của Măng Ri không chỉ nằm ở sản phẩm. Tháng 6/2025, tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh của người Xơ Đăng được công nhận là Di sản văn hóa quốc gia. Gắn thương hiệu với kiến thức chọn giống, gieo trồng và thu hái qua nhiều thế hệ giúp phân biệt sản phẩm bằng nguồn gốc văn hóa, đồng thời tôn trọng vai trò của cộng đồng bản địa. Kế hoạch tổ chức phiên chợ mỗi tháng một lần là bước tiếp theo đáng làm để biến sức hút lễ hội thành cơ hội thường xuyên.
Minh bạch giống, bảo vệ uy tín vùng trồng
Khi giá trị của dược liệu tăng lên, người mua cần biết cây giống đến từ đâu và chất lượng được kiểm soát thế nào. Truy xuất nguồn gốc giống sâm Ngọc Linh vì vậy không chỉ là công cụ quản lý: đó còn là điều kiện để bảo vệ uy tín người trồng, hạn chế nhập nhằng về giống và củng cố niềm tin vào thương hiệu.
Tại Đà Nẵng, Trung tâm Phát triển Sâm Ngọc Linh và Dược liệu triển khai hệ thống quản lý, truy xuất nguồn gốc giống cây dược liệu. Ngày 16/4/2026, Công an thành phố phê duyệt cấp độ an toàn thông tin cấp độ 2 cho hệ thống và giao trung tâm trực tiếp vận hành. Đơn vị cũng đã sản xuất gần 700.000 cây giống sâm Ngọc Linh một và hai năm tuổi đạt tiêu chuẩn xuất vườn trong giai đoạn 2017–2025. Những bước này có ý nghĩa khi dữ liệu được cập nhật, giám sát và sử dụng nhất quán trong cung ứng.
Minh bạch đầu vào cần đi song song với bảo tồn nguồn gen và quản lý vùng trồng. Nếu chỉ mở rộng diện tích mà xem nhẹ chất lượng giống, uy tín của sản phẩm sẽ khó duy trì. Ngược lại, hệ thống truy xuất đáng tin cậy giúp người dân và doanh nghiệp có cơ sở mở rộng sản xuất, còn người mua có thêm căn cứ để phân biệt nguồn hàng.
Kết hợp sâm với cà phê để mở rộng kinh tế vùng cao
Măng Ri không cần đặt toàn bộ tương lai kinh tế vào một loại cây. Sâm Ngọc Linh có giá trị cao nhưng cần thời gian, điều kiện phù hợp và sự chăm sóc công phu; cà phê cùng các cây trồng khác giúp địa phương khai thác đa dạng lợi thế nông nghiệp và tạo thêm hướng sinh kế.
Toàn xã có gần 2.487 ha sâm Ngọc Linh, khoảng 1.100 ha đẳng sâm và dược liệu khác, cùng gần 1.200 ha cà phê. Chính quyền và người dân đang tập trung phát huy thế mạnh từ cả cà phê lẫn sâm để phát triển kinh tế địa phương. Thu nhập bình quân đầu người được ghi nhận gần 30 triệu đồng mỗi năm, cho thấy kinh tế vùng cao cần được nhìn qua cả cơ cấu sản xuất, hạ tầng và cơ hội tiêu thụ chứ không chỉ một loại cây trồng.
Hướng đi hợp lý là phát triển sâm dưới tán rừng gắn với bảo tồn, đồng thời duy trì cà phê và các dược liệu phù hợp với điều kiện địa phương. Khi nguồn giống minh bạch, phiên chợ tạo đầu ra và tri thức Xơ Đăng được tôn trọng, những hỗ trợ ban đầu mới có thể chuyển thành năng lực sản xuất lâu dài. Đó mới là nền tảng để Măng Ri biến lợi thế bản địa thành sinh kế ổn định, thay vì trông chờ vào một mùa bán hàng.
