Khi cả nước xét tuyển, vì sao Hà Nội và TP.HCM vẫn phải thi?
Kỳ thi vào lớp 10 là hình thức tuyển sinh lớp 10 do các địa phương tổ chức, dùng bài thi để chọn học sinh vào trường THPT công lập trong bối cảnh số chỗ học ít hơn nhu cầu, trong khi xét tuyển lớp 10 là phương thức dùng kết quả học tập, rèn luyện ở THCS để phân bổ chỗ học tại những nơi hệ thống trường công đủ khả năng đáp ứng.
Điểm mấu chốt của chính sách hiện nay là: thi không phải vì “truyền thống” hay “thích thi”, mà vì… thiếu chỗ học. Bộ Giáo dục và Đào tạo định hướng kỳ thi vào lớp 10 chỉ tổ chức ở trường chuyên và những địa bàn đông học sinh, trường công chưa đáp ứng nhu cầu như Hà Nội, TP.HCM. Trong khi đó, nhiều tỉnh đã chuyển hẳn sang xét tuyển lớp 10, cho thấy một bức tranh tuyển sinh đang tách làm hai: nơi đủ lớp thì giảm thi, nơi quá tải buộc phải giữ thi. Câu hỏi không còn là “thi hay xét”, mà là “địa phương của bạn có đủ trường công hay không?”.
Gốc rễ của chuyện phải thi: Khoảng cách cung - cầu chỗ học
Bộ Giáo dục và Đào tạo thừa nhận bài toán tuyển sinh lớp 10 bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập và khả năng đáp ứng về trường, lớp. Nhu cầu này tăng nhanh ở các đô thị, khu công nghiệp, khu đô thị mới, trong khi nhiều nơi vùng sâu, vùng xa vẫn phải lo cơ bản là “có trường để đến” chứ chưa phải “thi để vào”. Áp lực thi lớp 10 vì thế không phân bố đều, mà dồn vào thành phố lớn – nơi dân số tăng nhanh hơn tốc độ xây trường.
Khi thiếu chỗ học, thi cử trở thành bộ lọc bắt buộc: học sinh phải cạnh tranh gay gắt để giành suất vào trường công lập, kéo theo áp lực thi cử học sinh, học thêm, dạy thêm và nguy cơ tiêu cực. Ngược lại, những địa phương bảo đảm đủ trường lớp lại có động lực mạnh để bỏ thi, bởi thi trong điều kiện thừa chỗ học chỉ tạo thêm căng thẳng vô nghĩa cho học sinh và phụ huynh.
Xu hướng xét tuyển lan rộng: Không phải đặc ân, mà là thành quả đầu tư
Theo báo cáo tổng kết năm học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các địa phương rà soát quy mô học sinh, chủ động phương án tuyển sinh đầu cấp, bảo đảm đủ trường lớp, giáo viên và cơ sở vật chất. “Tổng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 năm nay tăng 24% so với năm học trước” – con số cho thấy nỗ lực mở rộng cơ hội học tập chứ không phải siết lại cánh cửa vào THPT.
Trong năm học 2026–2027, nhiều tỉnh, thành đã chọn phương thức xét tuyển lớp 10 cho trường THPT công lập, chỉ giữ thi tuyển với trường chuyên. Bộ nhấn mạnh mục tiêu là giảm áp lực thi cử học sinh và phụ huynh ở những nơi hệ thống trường công đã đáp ứng được nhu cầu. Nói cách khác, được xét tuyển không phải là “ưu tiên mềm” mà là kết quả của việc đầu tư đủ trường, đủ lớp: khi không còn thiếu chỗ, không cần dùng kỳ thi làm hàng rào lọc bớt học sinh.
Hà Nội, TP.HCM: Giữ thi vì quá tải, nhưng không thể thi mãi
Hà Nội và TP.HCM nằm trong nhóm phải duy trì kỳ thi vào lớp 10 công lập vì số học sinh lớn nhưng hệ thống trường công chưa đủ khả năng đáp ứng. Áp lực thi cử học sinh tập trung dày đặc ở hai đô thị này, nơi tỉ lệ chọi vào các trường tốp trên khiến nhiều gia đình coi kỳ thi vào 10 còn “căng” hơn cả thi tốt nghiệp. Khi chỗ học là hữu hạn, kỳ thi trở thành cánh cửa hẹp mà ai cũng phải chen vào.
Tuy vậy, chính sách cũng không đứng yên. Hà Nội đang tổ chức đánh giá định kỳ ở cấp THCS để xác thực kết quả học tập thường xuyên, hướng tới khả năng xét tuyển vào lớp 10 trong thời gian tới. TP.HCM đặt mục tiêu đầu tư hệ thống trường lớp, hướng tới 300 phòng học trên 10.000 dân trong độ tuổi đi học. Nếu hai thành phố đạt được các mục tiêu này, kỳ thi vào lớp 10 sẽ dần mất lý do tồn tại – bởi khi cung gần tiệm cận cầu, áp lực cạnh tranh tự nhiên giảm xuống.
Giảm áp lực thi cử không chỉ bằng “bớt thi” mà bằng “tăng lựa chọn”
Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh giải pháp căn cơ không chỉ là thêm trường lớp, mà còn là thay đổi cách làm phân luồng sau THCS. Đã có giai đoạn phân luồng được hiểu một cách cơ học: hạn chế chỉ tiêu vào lớp 10 công lập để đẩy một bộ phận học sinh sang giáo dục nghề nghiệp. Cách làm này biến phân luồng thành “rào chắn”, vô tình đẩy cuộc cạnh tranh vào lớp 10 lên căng thẳng hơn, trái ngược mục tiêu giảm áp lực.
Quan điểm mới là tiến tới phổ cập THPT và trình độ tương đương, gồm THPT, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên. Phân luồng phải dựa trên việc nâng chất lượng và sức hấp dẫn của các lựa chọn khác, để học sinh tự chọn con đường phù hợp, thay vì bị buộc chuyển hướng vì trượt kỳ thi vào lớp 10. Theo hướng này, cơ hội học tiếp sau THCS – trong đó có tuyển sinh lớp 10 – cần được mở rộng, song song với việc đầu tư cho giáo dục nghề nghiệp đủ sức cạnh tranh với con đường THPT truyền thống.
