Đề xuất thi vào lớp 10 hai môn: bước ngoặt tuyển sinh THPT mới
Đề xuất thi vào lớp 10 hai môn Toán và Ngữ văn là phương án tuyển sinh THPT mới, rút số môn thi từ ba xuống hai với mục tiêu giảm áp lực học sinh, tiết kiệm chi phí và buộc hệ thống phải xem lại cách đánh giá toàn diện thay vì dồn hết trọng tâm vào kỳ thi tuyển công lập. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo thông tư thay thế quy chế tuyển sinh THCS và tuyển sinh THPT, đồng thời ban hành Công văn 4991 đề nghị các Sở Giáo dục ở Hà Nội, Hải Phòng và TP.HCM góp ý cho quy định tuyển sinh mới. Điểm thay đổi cốt lõi là kỳ thi tuyển sinh THPT công lập chỉ còn 2 môn Toán (90–120 phút) và Ngữ văn (120 phút), thay vì thêm một môn thứ ba do các địa phương lựa chọn như quy chế hiện hành. Vấn đề không còn là thi mấy môn, mà là: hệ thống sẽ dùng thay đổi này để cải thiện hay để củng cố tư duy “thi gì học nấy”.
Lập luận ủng hộ: giảm áp lực học sinh, bớt gánh nặng thi cử và luyện thi
Những người ủng hộ coi việc thi vào lớp 10 hai môn là động thái nhân văn và kịp thời nhằm giảm áp lực học sinh và phụ huynh. Thi 3 môn đồng nghĩa với thêm thời gian ôn tập, thêm lịch luyện thi, thêm chi phí cho gia đình và ngân sách địa phương; chính hiệu trưởng một trường THPT miền núi thừa nhận tổ chức thi 3 môn vừa tốn kém, vừa tăng áp lực thí sinh. Khi số môn thi giảm, học sinh có thể tập trung củng cố kiến thức nền tảng Toán và Văn, hạn chế tâm lý căng thẳng chạy đua ôn tất cả mọi thứ cùng lúc. Ở góc độ quản lý, các hiệu trưởng THCS cho rằng đề án tuyển sinh THPT mới giúp nhà trường chủ động kế hoạch dạy học từ đầu năm, không còn cảnh chờ đến học kỳ II mới biết môn thứ ba là gì, giảm những cú sốc đột ngột trong ôn thi. Câu hỏi là: giảm môn thi có kéo theo giảm phụ thuộc vào luyện thi, hay các lò ôn tập sẽ càng siết chặt hai môn còn lại?
Nguy cơ học lệch môn học: khi “thi gì học nấy” gặp chương trình giáo dục toàn diện
Nỗi lo học lệch môn học không phải chuyện bi quan mà là kinh nghiệm thực tế của nhiều thế hệ. Thay vì ba môn, nay thi vào lớp 10 hai môn Toán, Văn dễ dẫn đến việc học sinh dồn hết thời gian cho hai môn này, bỏ rơi các môn còn lại, nhất là khi cơ chế đánh giá khác chưa đủ mạnh. Nhiều ý kiến cảnh báo học sinh có thể rơi vào tình trạng “thi gì học nấy”, học lệch ở cuối bậc THCS, trong khi mục tiêu của giáo dục phổ thông là phát triển toàn diện. Thậm chí, việc bỏ môn thi tiếng Anh khiến một số hiệu trưởng lo ngành giáo dục đánh mất đòn bẩy đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong nhà trường. Nếu chỉ tập trung thi Toán và Ngữ văn, các môn khác rất dễ bị xem nhẹ, trừ khi hệ thống có cơ chế đánh giá chuẩn đầu ra THCS đáng tin cậy cho toàn bộ môn học. Nói cách khác, cắt môn thi mà không xây dựng lại hệ thống đánh giá sẽ biến cải cách thành một bước lùi.
Tiếng nói từ nhà trường: giảm môn thi không đồng nghĩa giảm phân hóa
Điểm thú vị là nhiều lãnh đạo trường THCS – những người trực tiếp chịu tác động – lại khá bình tĩnh và ủng hộ đề án. Một hiệu trưởng THCS ở Hải Phòng gọi đây là sự thay đổi “rất nhân văn”, giúp giảm rõ rệt áp lực tâm lý cho học sinh và phụ huynh, đồng thời cho phép nhà trường xây dựng kế hoạch giáo dục thông suốt, tránh học lệch và quá tải. Theo phân tích của các nhà trường, Toán và Ngữ văn vốn là hai môn bắt buộc, nền tảng cho mọi định hướng học tập ở THPT; nếu đề thi được thiết kế theo hướng đánh giá năng lực và có mức độ phân hóa phù hợp, thì chỉ thi hai môn không hề đồng nghĩa với hạ chuẩn tuyển sinh. Một số hiệu trưởng THPT vùng khó khăn còn nhấn mạnh thi hai môn vừa đủ để đánh giá năng lực đầu vào, vừa giảm gánh nặng tài chính cho phụ huynh và Nhà nước. Vấn đề không nằm ở số môn, mà ở chất lượng đề thi và cách các trường sử dụng kết quả để tuyển chọn.
Không cải tổ đánh giá, mọi nỗ lực giảm áp lực chỉ củng cố tư duy “thi gì học nấy”
Các chuyên gia thẳng thắn: không có phương án số môn thi nào giải quyết trọn vẹn mâu thuẫn giữa yêu cầu tuyển sinh và mục tiêu giáo dục toàn diện. Nếu kỳ thi tuyển sinh vẫn được coi là “trung tâm vũ trụ”, mọi thay đổi chỉ xoay quanh câu hỏi thi mấy môn, thì dù là hai hay ba môn, học sinh vẫn chạy theo đề, giáo viên vẫn dạy theo đề. Một giáo viên lịch sử cho rằng thi tuyển sinh phải trở về đúng chức năng là tuyển chọn, còn giáo dục toàn diện phải dựa vào chương trình, chuẩn đầu ra và đánh giá quá trình. Đây là câu nói đáng trích dẫn vì chạm đúng điểm nghẽn: “Giảm số môn thi không đồng nghĩa với giảm yêu cầu giáo dục; đó là cơ hội để thiết kế lại đánh giá sao cho kỳ thi nhẹ hơn nhưng việc học thực chất hơn”. Nếu Bộ chỉ cắt môn thi mà không song hành cơ chế kiểm tra, đánh giá liên môn, tăng vai trò học bạ và đảm bảo các trường không cắt xén nội dung, thì cải cách này sẽ bị hiểu sai thành “thi ít, học ít”, đẩy học sinh sâu hơn vào lối mòn học lệch.
