Giảm còn thi vào lớp 10 hai môn là gì, và vì sao gây tranh luận?
Thi vào lớp 10 hai môn là phương án cải cách kỳ thi tuyển sinh trung học phổ thông công lập, trong đó học sinh chỉ phải làm bài thi Toán và Ngữ văn với thời lượng 90–120 phút cho Toán và 120 phút cho Ngữ văn, nhằm giảm khối lượng ôn tập và áp lực thi cử học sinh, đồng thời vẫn giữ mục tiêu phân loại và tuyển chọn cho bậc học tiếp theo. Nếu nhìn bề ngoài, đây là một bước đi dễ tạo cảm giác nhẹ nhõm cho cả phụ huynh lẫn học sinh, đặc biệt ở các đô thị nơi "kỳ thi vào lớp 10 đang rất căng thẳng, gây áp lực cho học sinh, nhà trường, phụ huynh và xã hội". Nhưng ngay khi thông tin Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến các địa phương lớn như Hà Nội, Hải Phòng, TP.HCM, tranh luận đã bùng lên: liệu cắt một môn thi có chạm tới gốc rễ vấn đề, hay chỉ là thay đổi bề mặt?
Nhà trường và chuyên gia: giảm môn thi giúp nhẹ gánh, nhưng không đủ
Từ góc nhìn quản lý, nhiều lãnh đạo trường THCS hoan nghênh đề xuất kỳ thi vào lớp 10 hai môn Toán, Ngữ văn, coi đây là thay đổi "nhân văn" và "kịp thời" giúp giảm áp lực tâm lý rõ rệt cho học sinh và phụ huynh. Cắt bỏ môn thi thứ ba vốn do địa phương tự chọn giúp nhà trường chủ động kế hoạch dạy học ngay từ đầu năm, tránh tình trạng chờ đợi xem năm đó thi môn gì rồi mới dồn lực ôn luyện. Các thầy cô cũng kỳ vọng đề thi bám sát tinh thần chương trình giáo dục mới – Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 – tức là đánh giá năng lực vận dụng, thay vì kiểm tra học thuộc lòng. Một giáo viên Toán tại Hà Nội nhận định đây là giải pháp "có thể chấp nhận được" trong tổng thể các biện pháp giảm áp lực, nhưng ông nhấn mạnh đây chỉ là bước đầu, vì "chúng ta sẽ cần rất nhiều giải pháp" và câu chuyện chính vẫn là cung – cầu trường lớp.
Phụ huynh: áp lực nằm ở chỗ ngồi trường công, không ở số môn thi
Phụ huynh ở các thành phố lớn nhìn thực tế khác hẳn: sức ép chủ yếu không đến từ việc thi hai hay ba môn, mà từ nỗi lo con không có chỗ học trong trường công lập. Khi số học sinh tốt nghiệp THCS năm vừa qua ở mức khoảng 1,5 triệu, trong khi tổng số suất học lớp 10 mới gần 1,2 triệu, tỷ lệ trúng tuyển bình quân là 79,3% – nghĩa là vẫn có hàng trăm nghìn em đứng ngoài trường phổ thông. Trải nghiệm thi cử của nhiều gia đình ở Hà Nội cho thấy, giảm một môn chỉ khiến bàn học bớt sách vở, chứ không làm tăng thêm ghế trong lớp. Một phụ huynh thẳng thắn: dù thi 2 hay 1 môn, "chừng nào cán cân cung – cầu về trường lớp công lập tại các khu vực đông dân cư chưa được giải quyết căn cơ, tâm lý căng thẳng trước cánh cổng trường cấp ba vẫn còn nguyên vẹn". Vì vậy, cơ chế thi mới bị xem là "lớp sơn" phủ lên bài toán thiếu trường, thiếu lựa chọn chất lượng.
Áp lực dịch chuyển, nguy cơ học lệch và mâu thuẫn với chương trình giáo dục mới
Giảm một môn thi không tự động làm áp lực biến mất, mà có nguy cơ dịch chuyển và cô đặc vào hai môn còn lại. Với chỉ Toán và Ngữ văn, mỗi điểm số trở nên quan trọng hơn, chênh lệch rất nhỏ cũng có thể quyết định việc đỗ – trượt trong cuộc cạnh tranh vốn đã gay gắt. Đó là nghịch lý của mọi cải cách kỳ thi tuyển sinh nếu chỉ động vào cấu trúc đề mà không thay đổi hệ thống tiếp nhận học sinh. Bên cạnh đó, nhiều giáo viên và phụ huynh lo học sinh sẽ xao nhãng các môn không dùng để xét tuyển, đặc biệt là tiếng Anh và nhóm khoa học tự nhiên – những năng lực cốt lõi cho hội nhập và phát triển nguồn nhân lực. Mâu thuẫn càng rõ hơn nếu nhớ rằng chương trình giáo dục mới được xây dựng để phát triển phẩm chất, năng lực toàn diện và giảm áp lực thi cử không cần thiết, chứ không cổ vũ lối "thi gì, học nấy" vốn đang vận hành rất mạnh trong nhà trường.
Muốn giảm áp lực thật sự: phải mở rộng hệ thống và phân luồng hợp lý
Nếu coi thi vào lớp 10 hai môn là bước khởi đầu, thì phần việc khó hơn nằm ở phía sau: quy hoạch và mở rộng mạng lưới trường lớp, đồng thời xây một hệ thống phân luồng sau THCS đáng tin cậy. Chính các chuyên gia giáo dục cũng chỉ ra hai mũi giải pháp dài hạn: gia tăng trường lớp và làm phân luồng nghề nghiệp một cách nghiêm túc – điều mà hiện nay "chúng ta thực sự làm chưa tốt". Cần quy hoạch dựa trên biến động dân số, ưu tiên quỹ đất và nguồn lực cho trường THPT công lập đạt chuẩn tại các khu vực đô thị hóa nhanh, thay vì để tỷ lệ cạnh tranh tăng mà chỉ đổi cách thi. "Muốn giảm áp lực thực sự, cần tạo thêm nhiều cơ hội học tập phù hợp cho học sinh sau khi tốt nghiệp trung học cơ sở" – ở trường phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên lẫn cơ sở giáo dục nghề nghiệp có chất lượng tương đương. Khi đó, kỳ thi có thể thu gọn, thậm chí nhường chỗ cho đánh giá quá trình, và áp lực sẽ giảm vì hệ thống bao dung hơn, không vì đề thi dễ hơn.
