Từ điểm số đến mục tiêu giáo dục toàn diện: thông điệp chính trị mang tính bước ngoặt
Giáo dục hướng tới con người toàn diện là quan điểm coi mục tiêu giáo dục không nằm ở điểm số, bằng cấp hay thứ hạng, mà ở việc hình thành nhân cách, năng lực và trách nhiệm xã hội của mỗi người học, đồng thời bảo đảm cơ hội học tập công bằng cho mọi trẻ em, bất kể nơi các em được sinh ra và lớn lên. Đây không phải một khẩu hiệu mới, nhưng lần này nó đi kèm yêu cầu chính trị rõ ràng. Tại buổi làm việc ngày 25/8 đánh giá một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là điểm số, bằng cấp hay thứ hạng của nhà trường, mà là giáo dục được những con người như thế nào”. Câu nói này đặt lại nền móng cho cách chúng ta hiểu thành công trong trường học và là lời nhắc rằng bệnh thành tích, gian lận thi cử không thể giải quyết chỉ bằng vài đợt thanh tra, mà phải bằng một thay đổi sâu về mục tiêu.
Giáo dục phải tạo ra những con người nào cho xã hội số và thời đại AI?
Điểm nhấn quan trọng trong phát biểu của Tổng Bí thư là mô tả khá cụ thể hình mẫu con người mà giáo dục Việt Nam cần hướng tới: kết hợp giữa đức – trí – thể – mỹ với năng lực số, ngoại ngữ, STEM, tư duy khoa học, sáng tạo và khả năng thích ứng. Nghĩa là mục tiêu giáo dục toàn diện không tách rời yêu cầu hội nhập công nghệ, mà đặt công nghệ vào nền tảng văn hóa, nhân cách và trách nhiệm. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo có thể trả lời hàng loạt câu hỏi của người học, giáo dục không thể dừng ở việc giúp học sinh “biết đáp án”. Giá trị cần tạo ra là khả năng đặt câu hỏi đúng, phân biệt đúng – sai, tư duy độc lập, phản biện và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Nếu trường học tiếp tục đào tạo những con người giỏi làm bài thi nhưng yếu phán đoán, thiếu sức khỏe tinh thần, ít hiểu lịch sử và nghệ thuật, chúng ta sẽ có nguồn nhân lực khó đáp ứng nhu cầu phát triển dài hạn của xã hội số.
Đổi mới ngành giáo dục: không thêm văn bản, phải thay đổi cách hệ thống vận hành
Thông điệp “giáo dục không phải về điểm số” sẽ vô nghĩa nếu cấu trúc hệ thống vẫn thưởng cho điểm số, bằng cấp và thứ hạng trường học như trước. Tổng Bí thư thẳng thắn nhìn nhận, sau một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, chúng ta mới chủ yếu tạo nền tảng, mở đường; chuyển biến về chất lượng giáo dục, người thầy, người học và nguồn nhân lực chưa thật sự rõ nét. Bởi vậy, yêu cầu được đặt ra không phải viết thêm chương trình, đề án, mà phải chuyển mạnh từ hoàn thiện thể chế, chính sách sang tổ chức thực hiện, tạo ra kết quả thực chất. Ông nhấn mạnh ngành giáo dục phải tạo một cuộc đổi mới thực chất từ bên trong, một cuộc “tự đổi mới mạnh mẽ” về quản trị nhà trường, đội ngũ và cách đánh giá. Đây là điểm nhạy cảm: khi tiêu chí thi đua, thi tuyển, xếp hạng vẫn xoay quanh tỷ lệ khá giỏi, giải thưởng, thành tích thi cử, thì yêu cầu chống bệnh thành tích chỉ đẩy nhà trường tìm cách “đẹp số liệu” thay vì thay đổi thực tiễn dạy và học.
Từ nghị quyết đến lớp học: công bằng, dữ liệu và trách nhiệm chính trị
Sự thay đổi tư duy về mục tiêu giáo dục gắn chặt với những yêu cầu rất cụ thể về chính sách giáo dục mới. Tổng Bí thư yêu cầu rà soát lại toàn bộ Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, bổ sung nhiệm vụ còn thiếu, tháo gỡ điểm nghẽn mới nhưng quan trọng là chuyển sang giai đoạn thực thi, lựa chọn việc trọng tâm có khả năng tạo chuyển biến lớn. Một trong những thước đo được ông nêu rõ là công bằng trong tiếp cận giáo dục chất lượng: không để bất kỳ học sinh nào bị hạn chế cơ hội học tập vì thiếu trường, lớp, giáo viên, và không để tương lai một đứa trẻ phụ thuộc quá nhiều vào nơi em sinh ra. Đi kèm đó là yêu cầu coi dữ liệu giáo dục là hạ tầng chiến lược, xây dựng cơ sở dữ liệu học sinh, văn bằng quốc gia “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung” và tiến tới hồ sơ số học tập suốt đời cho mỗi công dân, vừa chống bằng giả, vừa giảm giấy tờ lặp lại. Nếu các giải pháp này không được triển khai nghiêm túc, mục tiêu phát triển con người sẽ tiếp tục bị chặn bởi những bất bình đẳng cũ.
Năm học mới như một dấu mốc: hoặc đổi mới thực chất, hoặc tiếp tục quay trong vòng thành tích
Ngày 5/9, khi cả nước bước vào năm học 2026-2027 – năm học đầu tiên sau Đại hội XIV – Tổng Bí thư đề nghị ngành giáo dục coi đây là dấu mốc chuyển trạng thái thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW: từ tạo nền tảng cho đổi mới sang tạo ra đổi mới thực chất. Câu hỏi “giáo dục được những con người như thế nào” vì thế không chỉ là thông điệp chung, mà là tiêu chí để tự soi từng quyết định: từ phân bổ ngân sách, tuyển dụng giáo viên, thiết kế thi cử, đến cách mỗi trường đối thoại với phụ huynh và học sinh. Nếu chúng ta tiếp tục đặt lợi ích, danh tiếng của nhà trường lên trên sự phát triển con người, bệnh thành tích và gian lận thi cử sẽ xuất hiện dưới những hình thức mới. Ngược lại, nếu dám thay đổi cách hệ thống ghi nhận thành công, trao trọng tâm cho đạo đức, sức khỏe tinh thần, năng lực số và tư duy độc lập, thì câu nói “giáo dục không phải về điểm số” mới trở thành định hướng sống trong từng lớp học, thay vì chỉ là khẩu hiệu trên diễn đàn chính trị.
