Giáo dục toàn diện: khi câu hỏi không còn là “bao nhiêu điểm?”
Giáo dục toàn diện là cách tổ chức trường học và hệ thống đào tạo nhằm phát triển đầy đủ đức, trí, thể, mỹ cùng năng lực xã hội, số và sáng tạo của mỗi người học, vượt qua tư duy coi điểm số, bằng cấp hay thứ hạng là đích đến duy nhất của giáo dục mà thay vào đó xem con người trưởng thành như thế nào mới là thước đo thành công.
Thông điệp này không còn là lý thuyết xa vời, mà được đặt thẳng lên bàn nghị sự khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc họp đánh giá một năm triển khai Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo sáng 25/8. Ông nhấn mạnh: “Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là điểm số, bằng cấp hay thứ hạng của nhà trường, mà là giáo dục được những con người như thế nào”. Câu nói tưởng như hiển nhiên lại làm lộ rõ một nghịch lý: chúng ta nói rất nhiều về phát triển con người, nhưng cách vận hành thực tế của trường lớp vẫn xoay quanh bảng điểm, xếp hạng. Không thể tiếp tục cải cách giáo dục nếu ngầm chấp nhận rằng 9–10 điểm là hình mẫu thành công duy nhất.
Khi điểm số chi phối hành vi: vì sao phải vượt qua điểm số
Không ai phủ nhận vai trò của các bài kiểm tra và hình thức đánh giá trong giáo dục; không có thước đo, hệ thống sẽ rơi vào cảm tính. Vấn đề nằm ở chỗ, trong nhiều năm, điểm số và bằng cấp đã được đặt nhầm vị trí: từ công cụ đo lường trở thành thước đo duy nhất của thành công. Nếu một học sinh bị nhìn nhận chủ yếu qua số điểm, em sẽ tự nhiên ưu tiên tối đa cho hoạt động “săn điểm”. Nếu xã hội coi trọng bằng cấp hơn năng lực, nhu cầu sở hữu văn bằng sẽ tăng lên, kéo theo dạy thêm, học thêm biến tướng và bệnh thành tích.
Theo các phân tích được nêu tại cuộc làm việc, thành tích không lành mạnh, gian lận thi cử không chỉ là câu chuyện đạo đức cá nhân, mà phản ánh cách hệ thống định nghĩa thành công. Khi những gì dễ đếm, dễ xếp hạng được ưu tiên, những giá trị khó lượng hóa như óc tò mò, khả năng đặt câu hỏi, sức khỏe tinh thần, trách nhiệm với cộng đồng bị đẩy xuống phía sau. Muốn vượt qua điểm số, cải cách giáo dục phải trả lại cho điểm số đúng vai trò: ghi nhận một lát cắt nhỏ trong quá trình học, chứ không điều khiển toàn bộ hành vi người học, người dạy và cả người quản lý.
Đặt con người ở trung tâm: giáo dục cần hình thành những ai?
Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu giáo dục phải hướng tới hình thành con người toàn diện thay vì chạy theo điểm số, ông đồng thời vẽ lại chân dung mục tiêu mà hệ thống giáo dục phải phục vụ. Đó là con người phát triển hài hòa đức – trí – thể – mỹ, có đạo đức, nhân cách, sức khỏe thể chất và tinh thần, hiểu văn hóa, lịch sử, nghệ thuật, đồng thời có năng lực số, ngoại ngữ, STEM, tư duy khoa học, sáng tạo và khả năng thích ứng với biến động.
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, yêu cầu ấy càng trở nên cấp bách: máy có thể trả lời thay, nhưng không thể sống thay chúng ta. Nếu trường học vẫn coi truyền thụ thông tin là trung tâm, giáo dục sẽ đánh mất lợi thế trước các công cụ AI, vốn có thể tìm kiếm, tổng hợp và giải bài toán trong vài giây. Khi đó, nhiệm vụ của giáo dục toàn diện phải dịch chuyển sang năng lực suy nghĩ: biết đặt câu hỏi, phân biệt đúng – sai, tư duy độc lập, phản biện, sáng tạo và chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình. Người thầy không còn là “máy chép bảng” mà là người dẫn dắt tư duy, khơi gợi tiềm năng riêng của từng học sinh, tổ chức trải nghiệm và cùng các em xây dựng nhân cách.
Tự đổi mới từ bên trong: cải cách giáo dục không thể chỉ hoàn thiện văn bản
Một năm triển khai Nghị quyết 71 được đánh giá là chủ yếu mới dừng ở việc tạo nền tảng, mở đường và chuẩn bị điều kiện cho đột phá; những chuyển biến về chất lượng giáo dục, người thầy, người học và nguồn nhân lực chưa thật sự rõ nét, nhiều tồn tại kéo dài chưa được khắc phục. Nhận xét thẳng thắn này cho thấy cải cách giáo dục không thể tiếp tục “đi vòng” bằng việc chỉ hoàn thiện cơ chế mà thiếu thay đổi thực hành. Khi con người là đích đến, đổi mới không thể dừng ở chương trình, phương pháp hay công nghệ, mà phải chạm vào cách hệ thống xác định thành công và tạo động lực cho từng trường, từng giáo viên.
Bởi vậy, yêu cầu về “cuộc tự đổi mới mạnh mẽ” trong ngành giáo dục mang ý nghĩa vượt ra ngoài vài nhiệm vụ bổ sung. Tự đổi mới phải là khả năng hệ thống tự nhận diện cơ chế không còn phù hợp – từ bệnh hành chính hóa nhà trường, hội họp, báo cáo hình thức cho đến lối dạy học truyền thụ một chiều, học thuộc để thi – rồi thay đổi chính những cơ chế đó. Khi giáo viên được giảm gánh nặng giấy tờ để có thời gian cho chuyên môn và học sinh, khi người học được khuyến khích tự học, thực hành, trải nghiệm, tư duy độc lập và sáng tạo, giáo dục mới có cơ hội tạo ra chất lượng thực chất thay vì chỉ đẹp trên báo cáo.
Từ trường lớp đến cơ hội sống: đo thành công bằng tương lai của mỗi đứa trẻ
Đặt con người làm trung tâm không chỉ là chuyện trong phạm vi một lớp học, mà là cách xã hội phân bổ cơ hội phát triển. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phải bảo đảm các điều kiện thiết yếu “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên”, có lộ trình rõ trách nhiệm và thời hạn để giải quyết căn bản tình trạng thiếu trường, lớp, giáo viên. Mục tiêu được nêu rõ: không để học sinh bị hạn chế cơ hội học tập vì thiếu trường, lớp, thầy cô; không để chất lượng giáo dục và tương lai của một đứa trẻ phụ thuộc quá nhiều vào nơi các em sinh ra và lớn lên.
Công bằng trong tiếp cận giáo dục có chất lượng phải trở thành một thước đo quan trọng khi thực hiện Nghị quyết 71. Điều đó đòi hỏi chúng ta thay đổi luôn “bảng xếp hạng” thành công: thay vì khoe tỷ lệ học sinh giỏi hay số giải thưởng, hãy nhìn xem mỗi thế hệ ra trường có sức khỏe tinh thần ra sao, có biết hợp tác, có trách nhiệm với cộng đồng và có thể chuyển hóa năng lực cá nhân thành năng lực phát triển quốc gia hay không. Khi Chính phủ, ngành giáo dục và các địa phương được khẳng định sẽ tiếp tục dành điều kiện tốt nhất cho giáo dục, trách nhiệm của hệ thống là phải đáp lại bằng chất lượng thực chất, bằng những con người trưởng thành – chứ không bằng những báo cáo đẹp.
