Sửa đổi Luật Đầu tư: Bớt “giấy phép con”, thêm không gian cho doanh nghiệp
Việc sửa đổi Luật Đầu tư với trọng tâm cắt giảm 58 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, thu hẹp phạm vi 16 ngành khác và loại bỏ 786 điều kiện kinh doanh là một bước cải cách nhằm giảm “giấy phép con”, tiết kiệm chi phí hành chính và mở rộng quyền tự do kinh doanh cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp khởi nghiệp nhỏ và vừa.
Sáng 3/8, tại kỳ họp không thường lệ của Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV của Luật Đầu tư. Đây không phải một chỉnh sửa kỹ thuật, mà là bước thể chế hóa định hướng “cải cách môi trường đầu tư” mà Đảng đã xác định, với mục tiêu xóa rào cản gia nhập thị trường và giảm chi phí cho doanh nghiệp. Theo tính toán, tổng số ngành, nghề kinh doanh có điều kiện giảm từ 198 xuống 141, kéo theo khoảng 786 điều kiện kinh doanh và 232 thủ tục hành chính bị loại bỏ, giúp tiết kiệm khoảng 175 tỷ đồng chi phí tuân thủ và 7.500 giờ làm việc mỗi năm.
Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Việc dự kiến cắt giảm 786 điều kiện kinh doanh, 232 thủ tục hành chính, giúp tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng mỗi năm cho xã hội là những con số rất ấn tượng”. Câu hỏi then chốt là: những con số đó có biến thành cảm nhận thực tế của doanh nghiệp hay lại dừng ở báo cáo?
Từ 198 xuống 141 ngành: Chi phí khởi nghiệp giảm đến đâu?
Cắt giảm điều kiện kinh doanh chỉ có ý nghĩa khi nó thực sự rút ngắn thời gian khởi nghiệp, giảm chi phí hành chính và nỗi lo “chờ giấy phép”. Phụ lục IV Luật Đầu tư hiện hành quy định 198 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện; sau sửa đổi, con số này còn 141, tức là 58 ngành bị bỏ, 16 ngành được thu hẹp phạm vi quản lý. Đây là lần tinh giản lớn, nối tiếp hai nghị quyết trước đó đã cắt 56 ngành, sửa 14 ngành.
Theo cơ quan soạn thảo, 786 điều kiện kinh doanh và 232 thủ tục hành chính bị bãi bỏ có thể giúp giảm 175 tỷ đồng chi phí tuân thủ mỗi năm và tiết kiệm 7.500 giờ thực hiện thủ tục hành chính. Nói cách khác, mỗi doanh nghiệp khởi nghiệp không chỉ bớt một vài bộ hồ sơ, mà là bớt cả những cuộc đi lại, công chứng, chờ đợi kéo dài. Tuy vậy, nếu sau khi Luật được thông qua mà các bộ, ngành “đẻ lại” điều kiện dưới dạng tiêu chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn nội bộ hay thủ tục kiểm tra chuyên ngành, thì nỗ lực sửa đổi Luật Đầu tư sẽ bị vô hiệu hóa. Doanh nghiệp chỉ cần một thứ: nhìn thấy ngay giấy phép nào không còn, thủ tục nào đã biến mất và ngày mai đi đăng ký là áp dụng được.
Chuyển sang hậu kiểm doanh nghiệp: Thuận lợi hay rủi ro mới?
Một điểm then chốt của sửa đổi luật đầu tư lần này là chuyển mạnh từ quản lý “tiền kiểm” sang “hậu kiểm doanh nghiệp”. Thay vì chặn ngay từ cửa bằng hàng loạt điều kiện khi đăng ký kinh doanh, Nhà nước cho phép doanh nghiệp vào thị trường dễ hơn, rồi kiểm tra trong quá trình hoạt động. Các đại biểu Quốc hội đánh giá đây là hướng đi đúng, mở rộng quyền tự do kinh doanh và giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp.
Điều này đặc biệt quan trọng cho các ngành dịch vụ, thương mại, công nghệ – nơi tốc độ ra sản phẩm, dịch vụ mới quyết định sống còn. Tuy nhiên, hậu kiểm chỉ hiệu quả nếu chương trình kiểm tra được thiết kế minh bạch, có trọng tâm, xử phạt nghiêm nhưng không tùy tiện. Nếu không, doanh nghiệp sẽ chuyển từ “lo xin giấy phép trước” sang “lo thanh, kiểm tra sau”, chi phí tuân thủ chỉ dịch chuyển từ trước sang sau chứ không giảm. Ở chiều quản lý rủi ro, luật vẫn siết với các lĩnh vực nhạy cảm như khí N2O, khi cấm kinh doanh khí này cho mục đích sử dụng qua đường hô hấp ngoài y tế, công nghiệp, thực phẩm, kiểm nghiệm và nghiên cứu khoa học. Điều này cho thấy Nhà nước không nới lỏng vô điều kiện, mà chuyển sang quản lý rủi ro có chọn lọc.
Ví dụ từ ngành dịch vụ và xây dựng: Tác động cụ thể đến thời gian, chi phí
Để thấy rõ hơn tác động của cắt giảm điều kiện kinh doanh, có thể nhìn vào hai nhóm ngành: dịch vụ và xây dựng – nơi vốn dĩ “ngập” trong giấy phép và chứng chỉ. Khi 58 ngành được đưa khỏi danh mục kinh doanh có điều kiện và phạm vi 16 ngành khác được thu hẹp, nhiều hoạt động dịch vụ phụ trợ, thương mại nhỏ lẻ có thể không còn phải xin phép trước hay đáp ứng hàng loạt yêu cầu trên giấy mới được mở cửa hàng.
Với lĩnh vực xây dựng và hạ tầng, cơ quan thẩm tra lưu ý cần làm rõ các quy định chuyển tiếp, thời điểm có hiệu lực và tránh tạo thêm điều kiện kinh doanh dưới bất kỳ hình thức nào. Nếu làm tốt, một doanh nghiệp khởi nghiệp trong mảng dịch vụ xây dựng – ví dụ tư vấn thiết kế nhỏ – có thể chỉ cần đăng ký kinh doanh, đáp ứng tiêu chuẩn chuyên môn cơ bản, còn lại sẽ được kiểm tra qua hậu kiểm trong quá trình hoạt động. Điều này giúp họ rút ngắn thời gian ra thị trường, giảm chi phí hành chính, tập trung vào chuyên môn thay vì “chạy thủ tục”. Nhưng nếu các văn bản hướng dẫn thi hành chậm trễ hoặc mâu thuẫn, doanh nghiệp lại phải tự lần mò giữa nhiều luật, nghị định, thông tư – đúng điều mà các đại biểu cảnh báo cần tránh.
Cải cách môi trường đầu tư muốn bền phải tránh “bình mới, rượu cũ”
Cải cách môi trường đầu tư không thể đo bằng số điều kiện bị xóa trên giấy, mà phải đo bằng trải nghiệm thực tế của doanh nghiệp. Việc sửa đổi luật đầu tư lần này cho thấy nỗ lực rõ ràng: thực hiện chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, xóa rào cản gia nhập thị trường và giảm chi phí cho doanh nghiệp. Dự án luật đã được thảo luận chi tiết ngay trong chiều 3/8, và cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá tác động đầy đủ hơn, chuẩn bị sẵn các văn bản hướng dẫn thi hành.
Điểm mấu chốt trong giai đoạn tới là tránh tình trạng “bình mới, rượu cũ”: luật bãi bỏ điều kiện, nhưng dưới luật lại mọc lên quy định khác với nội dung tương tự. Chính phủ được yêu cầu công khai danh mục rõ ràng, xác định cụ thể thủ tục nào được bãi bỏ, giấy phép nào không còn, điều kiện nào không phải đáp ứng, cùng thời điểm áp dụng và cơ quan chịu trách nhiệm. Nếu làm được, người hưởng lợi lớn nhất sẽ là các doanh nghiệp khởi nghiệp – những người thường không có nguồn lực để “đi xin từng con dấu”. Nếu không, cải cách sẽ tiếp tục “mắc kẹt” trên văn bản, còn chi phí hành chính thì vẫn ì ạch ở thực tế.
