Diễn đàn Tương lai ASEAN: từ sáng kiến Việt Nam đến không gian định hình khu vực
Diễn đàn Tương lai ASEAN là một sáng kiến đối thoại đa phương do Việt Nam khởi xướng, quy tụ lãnh đạo, chuyên gia và doanh nghiệp trong và ngoài khu vực để thảo luận, đề xuất những định hướng chiến lược mới cho ASEAN trong bối cảnh thế giới biến động, qua đó bổ trợ trực tiếp cho các tiến trình chính thức của cộng đồng Đông Nam Á.
Điểm đáng chú ý của Diễn đàn Tương lai ASEAN năm nay là diễn ra đúng vào thời điểm ASEAN bước vào năm đầu tiên triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, với hàng loạt kỳ vọng và cơ hội phát triển mới nhưng cũng đầy rủi ro địa chính trị và kinh tế. Hơn 600 đại biểu tham dự trực tiếp, trong đó có nhiều lãnh đạo cấp cao, bộ trưởng, đại diện các nước đối tác và các tổ chức quốc tế, cho thấy diễn đàn đã vượt khỏi khuôn khổ một hội thảo học thuật để trở thành điểm hẹn chiến lược của khu vực. Theo một phát biểu tại diễn đàn, "thành công của ASEAN trong gần sáu thập kỷ qua đã khẳng định giá trị bền vững của đoàn kết, đồng thuận và vai trò trung tâm".
Tầm vóc thứ nhất: Từ khu vực đi theo xu thế đến chủ thể định hình chuẩn mực
Lập luận mạnh nhất của Thủ tướng Lê Minh Hưng là ASEAN không thể tiếp tục chỉ "đi theo" các trào lưu toàn cầu mà phải bước lên thành chủ thể định hình luật chơi. Trong bối cảnh kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được sắp xếp lại, lợi thế không còn thuộc riêng về những nước giàu tài nguyên mà thuộc về những khu vực có khả năng tham gia xây dựng quy tắc mới. Chính vì vậy, ông nhấn mạnh yêu cầu ASEAN phải có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong xây dựng chuẩn mực, luật lệ và cấu trúc hợp tác mới, giải quyết khác biệt trên cơ sở luật pháp quốc tế.
Quan điểm này mang tính "đổi vai" cho ASEAN: từ người tham dự trở thành người cùng thiết kế sân chơi. Không chỉ để bảo vệ lợi ích khu vực, mà còn để đóng góp vào hòa bình, ổn định và phát triển rộng hơn. Thủ tướng khẳng định ASEAN cần trở thành trung tâm của đối thoại, tâm điểm của hợp tác và điểm tựa của lòng tin; đó là đóng góp đặc biệt của ASEAN đối với hòa bình thịnh vượng khu vực và thế giới. Nếu không bước lên vai trò chủ thể, ASEAN dễ mắc kẹt trong cạnh tranh nước lớn và bị động trước các cú sốc mới. AFF vì thế là bài thử đầu tiên cho năng lực tư duy chiến lược của khối.
Tầm vóc thứ hai: Từ công xưởng toàn cầu đến trung tâm đổi mới sáng tạo
Tầm vóc chiến lược thứ hai mà Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu ra chạm vào cốt lõi chiến lược phát triển khu vực: ASEAN phải chuyển mình từ trung tâm sản xuất sang trung tâm đổi mới sáng tạo. Gần 700 triệu dân, nguồn lao động dồi dào và vị trí địa lý đã giúp ASEAN trở thành mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu trong nhiều thập kỷ. Nhưng trong kỷ nguyên số, nơi trí tuệ nhân tạo tái định nghĩa năng suất và dữ liệu tái định nghĩa quyền lực, lợi thế giá rẻ sẽ nhanh chóng bị bào mòn.
Cách nhìn này buộc các chính phủ phải dồn nguồn lực cho giáo dục, hạ tầng số, hệ sinh thái khởi nghiệp và đổi mới. Nếu ASEAN không trở thành nơi các ý tưởng mới được tạo ra, khu vực sẽ bị khóa vào vai trò gia công, lệ thuộc vào công nghệ ngoại nhập và khó bước lên nấc thang giá trị cao hơn. Chiến lược phát triển khu vực theo hướng sáng tạo còn là câu trả lời chủ động trước chuyển đổi xanh đang tái định nghĩa mô hình tăng trưởng, giúp ASEAN không bị tụt lại trong trật tự kinh tế mới. Ở chiều ngược lại, đây cũng là cơ hội vàng để gắn lợi ích người dân với chuỗi giá trị sáng tạo, thay vì chỉ với công việc sản xuất có thu nhập thấp.
Tầm vóc thứ ba: Cộng đồng người dân là thước đo thành công ASEAN
Khác với nhiều diễn đàn khu vực thường nói nhiều về tăng trưởng, AFF năm nay đặt người dân ở vị trí trung tâm trong mọi bàn luận. Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh ASEAN không chỉ là cộng đồng các quốc gia mà phải là cộng đồng thực sự của người dân, và mục tiêu cuối cùng của mọi chiến lược phát triển không phải là những con số tăng trưởng mà là nâng cao chất lượng cuộc sống. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng khẳng định thành công của ASEAN phải được đo bằng những lợi ích thiết thực mang lại cho người dân và doanh nghiệp trong khu vực.
Đặt lợi ích người dân làm thước đo là lựa chọn mang tính chính trị rõ ràng: buộc các cam kết khu vực phải đi vào cải thiện đời sống, an sinh, việc làm và cơ hội kinh doanh chứ không dừng ở những tuyên bố đẹp. Trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực diễn biến nhanh, phức tạp và khó dự báo, ưu tiên của ASEAN, theo lãnh đạo Việt Nam, là duy trì môi trường hòa bình ổn định cho phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng sức chống chịu kinh tế và bảo đảm đời sống người dân. Đây là cách ASEAN giữ tính chính danh của mình trước gần 700 triệu công dân: mọi sáng kiến phải chuyển hóa thành lợi ích cụ thể, có thể cảm nhận trong đời sống hàng ngày.
Kết luận: Từ khát vọng hòa bình thịnh vượng đến hành động chung vì Tầm nhìn 2045
Nhìn tổng thể, ba tầm vóc chiến lược được nêu tại Diễn đàn Tương lai ASEAN không chỉ là thông điệp chính sách; đó là lời nhắc ASEAN phải trưởng thành, từ cộng đồng phản ứng sang cộng đồng chủ động định hình trật tự mới. Việc đặt song song ba mục tiêu – trở thành chủ thể xây luật chơi, trung tâm đổi mới sáng tạo và cộng đồng vì người dân – cho thấy các nhà lãnh đạo ASEAN đang tìm kiếm điểm cân bằng giữa hòa bình, thịnh vượng và lợi ích cộng đồng.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và các đại biểu bày tỏ tin tưởng ASEAN sẽ tiếp tục phát huy vai trò trung tâm, củng cố đoàn kết nội khối, nâng cao năng lực thích ứng và triển khai hiệu quả Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, qua đó khẳng định vị thế là cộng đồng năng động, tự cường và đối tác tin cậy vì hòa bình, ổn định và phát triển. Việt Nam, với tư cách nước khởi xướng AFF, cũng khẳng định sẽ đồng hành cùng ASEAN bằng khát vọng kiến tạo tương lai, góp phần xây dựng một khu vực hòa bình thịnh vượng ASEAN gắn chặt với lợi ích người dân. Câu hỏi còn lại không nằm ở tầm nhìn, mà ở năng lực biến những tầm vóc chiến lược này thành hành động cụ thể trong hai thập niên tới.
