Từ cảng hàng không quốc tế đến hạt nhân đô thị mới
Sân bay Long Thành là dự án cảng hàng không quốc tế quy mô lớn, được định hướng vừa là trung tâm trung chuyển hành khách và hàng hóa, vừa là hạt nhân hình thành mô hình đô thị sân bay và đô thị TOD, qua đó tái cấu trúc không gian phát triển, logistics và dịch vụ để giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Việc Long Thành dự kiến khai thác thương mại từ ngày 24/12/2026 không chỉ là một cột mốc hạ tầng giao thông, mà là thử nghiệm tham vọng nâng tầm logistics Việt Nam và vị thế quốc gia trên bản đồ trung chuyển khu vực. Trong giai đoạn đầu, sân bay được dự trù phục vụ khoảng 25 triệu hành khách và 1,2 triệu tấn hàng hóa mỗi năm – những con số cho thấy đây không phải một dự án đơn lẻ, mà là nền tảng cho một cấu trúc đô thị và kinh tế mới.
Đô thị sân bay: Long Thành phải là hệ sinh thái, không chỉ là đường băng
Nếu coi sân bay Long Thành chỉ là nơi cất hạ cánh, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội chiến lược trong chuỗi giá trị toàn cầu. Mô hình đô thị sân bay đang được Đồng Nai xác định là một trong hai khu vực động lực phát triển mới, với các hành lang kết nối, cụm doanh nghiệp và ngành công nghiệp định hướng hàng không hỗ trợ lẫn nhau, có khả năng tiếp cận trực tiếp sân bay và các hạ tầng giao thông quan trọng khác. Theo quan điểm tài chính – logistics, đây chính là không gian để hình thành trung tâm dịch vụ hàng không, logistics, tài chính, bảo hiểm và R&D, thay vì chỉ gia công, lắp ráp như hiện nay. Thành phố Đồng Nai với đô thị sân bay Long Thành vì thế được kỳ vọng trở thành một trung tâm hàng không, logistics và dịch vụ tầm cỡ quốc tế, tạo lực kéo cho cả vùng kinh tế Đông Nam Bộ.
TOD phát triển giao thông: chuyển từ mở rộng tràn lan sang đô thị có cấu trúc
Điểm khác biệt của Long Thành so với nhiều dự án sân bay trước đây nằm ở việc gắn chặt với mô hình TOD phát triển giao thông. Dự án kéo dài tuyến metro Bến Thành – Suối Tiên đến trung tâm hành chính thành phố và sân bay Long Thành, đặt mục tiêu khởi công vào cuối năm 2026, mở ra tiềm năng hình thành các cực TOD quanh nhà ga, nơi đất đai được sử dụng hiệu quả thay vì mở rộng đô thị tràn lan theo ô tô cá nhân. Với 10 dự án đường cao tốc đã và đang triển khai, cùng các tuyến metro trong tương lai, Đồng Nai có điều kiện hiếm có để xây dựng đô thị TOD rõ nét, chuyển từ mô hình phát triển dựa vào mở rộng không gian sang cấu trúc đô thị kết nối tốt, bền vững hơn. Nếu quy hoạch và kiểm soát khai thác giá trị đất quanh ga bài bản, TOD sẽ là công cụ chính để Long Thành trở thành đô thị sân bay sống được, chứ không chỉ là khu vực "đón – tiễn".
Logistics Việt Nam và cuộc cạnh tranh chuỗi giá trị toàn cầu
Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu nhưng vẫn chủ yếu ở khâu sản xuất, lắp ráp – vị trí dễ bị thay thế khi chi phí lao động thay đổi. Long Thành mở ra cơ hội dịch chuyển lên các nấc thang giá trị cao hơn: trung tâm vận chuyển, kho vận, dịch vụ hậu cần, tài chính và bảo hiểm gắn với thương mại quốc tế. Theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, sân bay Long Thành không chỉ nâng cao năng lực vận chuyển hành khách, hàng hóa mà còn mở ra cơ hội để Việt Nam trở thành trung tâm logistics, tài chính và dịch vụ hậu cần hàng không của khu vực. Đặc biệt, năng lực hàng hóa hàng không (air cargo) phục vụ các nhóm hàng điện tử, chất bán dẫn, dược phẩm, nông sản công nghệ cao sẽ quyết định việc logistics Việt Nam có thể bước ra khỏi vai trò "công xưởng" để trở thành mắt xích kết nối Đông Bắc Á, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc với ASEAN và xa hơn là châu Âu, châu Mỹ.
Hạ tầng kết nối: điều kiện tiên quyết để Long Thành không trở thành "ốc đảo"
Tiềm năng đô thị sân bay và TOD quanh Long Thành chỉ là lý thuyết nếu hạ tầng kết nối không được giải quyết dứt điểm. Khoảng cách khoảng 40 km giữa sân bay Long Thành và TP.HCM tưởng nhỏ nhưng trong điều kiện hạ tầng chưa hoàn thiện, đây vẫn là thách thức lớn về thời gian, chi phí và trải nghiệm di chuyển. Nếu muốn Long Thành trở thành đầu mối hàng không quốc tế, Việt Nam phải đồng thời nâng năng lực khai thác sân bay, hoàn thiện mạng lưới cao tốc, metro, đường sắt đô thị, cùng hệ thống giao thông mặt đất từ taxi, xe công nghệ đến xe buýt được quy hoạch minh bạch, kiểm soát giá cước chặt chẽ. Bài học từ tình trạng chờ đợi lâu tại các sân bay hiện hữu cho thấy: công nghệ như Autogate, sinh trắc học và quy trình nhập cảnh chuẩn quốc tế không chỉ là tiện ích, mà là yêu cầu bắt buộc nếu Long Thành muốn cạnh tranh với các hub trong khu vực.
