Tình hình cung ứng sách giáo khoa TP.HCM: thừa trên giấy, thiếu ngoài lớp
Tình hình sách giáo khoa TP.HCM trong năm học 2026-2027 là thực trạng hệ thống cung ứng đã phát hành gần 27 triệu bản, đạt trên 100% nhu cầu đăng ký, nhưng trên thực tế vẫn còn học sinh thiếu một hoặc một số cuốn, kéo theo những lo lắng về sự sẵn sàng vào năm học mới và tính công bằng trong cơ hội học tập.
Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM cho biết, thực hiện yêu cầu của Bộ về quản lý bộ sách giáo khoa thống nhất, cơ quan này đã tổng hợp nhu cầu cung ứng sách năm học và gửi đến đơn vị xuất bản từ ngày 4/3. Đến ngày 8/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng 26.931.865 bản sách giáo khoa, tương đương 107% nhu cầu đăng ký. Đây là con số ấn tượng, đủ để đưa vào báo cáo như một thành tích. Tuy nhiên, khi bước vào lớp, vẫn có những chiếc bàn trống sách, cho thấy khoảng cách giữa số liệu thống kê và trải nghiệm của học sinh.
Điều đáng nói là số liệu 107% không chỉ là sách giáo khoa bán cho phụ huynh, mà còn bao gồm cả sách giáo khoa cho mượn, sách nhà trường mua hộ và sách trang bị thư viện. Một phần lượng sách này nằm trong kho hoặc trên kệ, chưa đến tay những em đang thiếu ngay trong tuần học đầu tiên. Khi phụ huynh phải xếp hàng dài tại điểm bán sách, trong khi hệ thống ghi nhận đã “dư” sách, vấn đề rõ ràng không còn là thiếu sách, mà là cách hệ thống phân phối hoạt động ra sao.
Vì sao vẫn thiếu sách học sinh dù đạt 107% nhu cầu?
Nghịch lý thiếu sách học sinh giữa lúc số liệu nói “đủ” bắt nguồn từ nhiều tầng nguyên nhân: từ hành vi mua sắm đến yếu tố quản lý, tổ chức. Một phần nhu cầu bị “thổi phồng” bởi việc một số phụ huynh mua hai bộ sách cho cùng một học sinh, khiến tỷ lệ 107% không phản ánh lượng sách thực sự cần thiết trên mỗi chiếc bàn học. Khi thống kê nhu cầu bị méo, hệ quả là có nơi dư sách trong nhà, nơi khác lại thiếu ngay tại lớp.
Ngoài ra, có những trường nằm trong danh sách chưa đặt sách giáo khoa do đã sáp nhập, tổ chức lại, không còn tồn tại độc lập, hoặc phụ huynh tự chủ động mua sách cho con, khiến dòng chảy cung ứng sách năm học bị phân tán. Một số trường đã nhận sách nhưng vẫn thiếu vài cuốn vì nguồn cung chưa đầy đủ hoặc hàng về chậm. Ở bên ngoài, tình trạng phụ huynh từ các tỉnh lân cận đổ về TP.HCM mua sách, người mua hộ người thân, thậm chí mua lại để bán tiếp, càng làm thị trường cục bộ thêm căng thẳng.
Đi sâu hơn, đây không chỉ là câu chuyện tổ chức logistics. Việc phụ huynh đổ xô mua sách lẻ cho thấy niềm tin vào kênh phân phối qua trường học chưa trọn vẹn. Nhiều người lựa chọn “chắc ăn” bằng cách tự săn sách, gây áp lực lên các điểm bán, trong khi các lô sách đang trên đường về trường. Khi nhà trường, nhà xuất bản và phụ huynh thiếu một lịch trình thông tin rõ ràng, mỗi bên tự tối ưu cho mình, và hệ quả là toàn hệ thống trở nên kém hiệu quả.
Các giải pháp cho mượn sách giáo khoa và hỗ trợ tạm thời: đủ để vá lỗ hổng?
Trước thực tế vẫn còn một số ít học sinh thiếu một hoặc một số bản sách giáo khoa, ngành giáo dục TP.HCM đã kích hoạt nhiều giải pháp tạm thời nhằm không để việc học bị gián đoạn. Cốt lõi trong số đó là hệ thống cho mượn sách giáo khoa, vốn được xem như “van an toàn” của cả mạng lưới cung ứng sách năm học.
Các trường được yêu cầu khai thác tối đa sách giáo khoa đã trang bị tại thư viện, tổ chức cho mượn sách giáo khoa cho những em chưa có sách. Song song, nhà trường vận động phụ huynh đã mua hai bộ sách cho học sinh chưa mua được mượn một bộ, đồng thời huy động học sinh lớp trên tặng lại sách cũ cho học sinh lớp dưới sử dụng tạm trong khi chờ sách mới. Đây là mô hình chia sẻ tài nguyên học tập rất đáng khuyến khích, bởi nó vừa giải quyết thiếu sách học sinh, vừa nuôi dưỡng tinh thần cộng đồng trong trường.
Với những em có thiết bị và kết nối internet, nhà trường hướng dẫn sử dụng sách giáo khoa điện tử dạng PDF miễn phí trên nền tảng chính thức. Giáo viên cũng đã chuẩn bị bài giảng điện tử, phiếu bài tập, tài liệu tóm tắt kiến thức để bảo đảm học sinh chưa có đủ sách giấy vẫn theo được bài trên lớp. Đây là bước tiến quan trọng cho chuyển đổi số trong giáo dục, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về khoảng cách số giữa học sinh có điều kiện và những em không có thiết bị, không mạng. Nếu không được thiết kế kèm các hỗ trợ bổ sung, giải pháp số rất dễ vô tình kéo giãn thêm chênh lệch.
Tác động tới sự sẵn sàng năm học và công bằng học tập
Sự chậm trễ trong cung ứng sách giáo khoa TP.HCM không đơn thuần là bất tiện hành chính, mà trực tiếp ảnh hưởng đến tâm lý và nhịp học của học sinh. Khi bạn cùng lớp đã đủ sách, còn mình phải chép ké hoặc mượn tạm, cảm giác bị bỏ lại phía sau là rất rõ. Dù Sở GD-ĐT nhấn mạnh các giải pháp linh hoạt để đảm bảo quyền lợi học tập, việc thiếu sách ngay những tuần đầu đã kịp tạo ra một độ vênh giữa các nhóm học sinh.
Ngành giáo dục và các đơn vị cung ứng đang nỗ lực đẩy nhanh tiến độ bàn giao sách trong thời gian sớm nhất. 100% trường đã chốt nhu cầu thực tế lần hai, đăng ký mua bổ sung số sách còn thiếu, và sách đang được vận chuyển trực tiếp về trường. Tuy nhiên, việc phải “chốt lần hai” mới gần sát với nhu cầu thực tế cho thấy khâu dự báo và cập nhật dữ liệu ban đầu vẫn còn lỏng. Khi hệ thống dựa quá nhiều vào báo cáo giấy và ít sử dụng dữ liệu thời gian thực, những điều chỉnh như vậy khó tránh khỏi.
Về phía phụ huynh, việc phải xếp hàng dài, mua hộ, thậm chí săn sách từ các địa bàn khác cho thấy chi phí thời gian và công sức mà gia đình phải gánh thay cho những “ma sát” trong chuỗi cung ứng. Điều này vô hình trung tạo ra lợi thế cho những gia đình có điều kiện và thời gian, trong khi nhóm yếu thế – thường là người lao động – khó thể tham gia cuộc “chạy đua” mua sách. Công bằng học tập vì thế không chỉ nằm ở việc sách có đến hay không, mà còn ở việc hệ thống có thiết kế để những em khó khăn được ưu tiên tiếp cận sách cho mượn hay hỗ trợ kịp thời hay không.
Từ giải pháp tình thế đến chiến lược dài hạn: cần thay đổi gì?
Nhìn vào những gì đang diễn ra, có thể nói các giải pháp hiện nay chủ yếu mang tính “vá lỗ hổng” để bảo đảm năm học không bị trễ. Ngành giáo dục khuyến nghị phụ huynh bình tĩnh, theo dõi kênh thông tin chính thức của nhà trường để cập nhật lịch nhận sách, đồng thời động viên học sinh sử dụng nguồn tài liệu tạm thời và công nghệ thông tin trong thời gian chờ sách bản giấy. Đây là thông điệp cần thiết, nhưng chưa đủ để ngăn tình trạng lặp lại trong các năm tới.
Để chuyển từ ứng phó sang chủ động, TP.HCM cần coi hệ thống sách giáo khoa – từ dự báo nhu cầu, cung ứng, đến cho mượn sách giáo khoa – là một chuỗi dữ liệu thống nhất. Nếu nhà trường có thể cập nhật số lượng học sinh, nhu cầu sách, số sách cho mượn và tồn kho thư viện theo thời gian gần thực, những “nút thắt cổ chai” sẽ lộ rõ sớm hơn. Khi đó, việc phụ huynh mua hai bộ sách, hay học sinh chuyển trường, sẽ được phản ánh vào kế hoạch cung ứng sách năm học thay vì ghim lại đến tận sát ngày khai giảng.
Cuối cùng, cần nhìn nhận rằng sách giáo khoa không chỉ là một “hàng hóa” phải giao đủ 100% mà là nền tảng của công bằng học tập. Việc khuyến khích cho tặng, cho mượn sách chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi đi kèm chính sách rõ ràng: ưu tiên nhóm học sinh khó khăn, học sinh chưa có thiết bị truy cập SGK điện tử, và đảm bảo các thư viện trường học đủ sức trở thành trung tâm tài nguyên thực sự. Khi mỗi học sinh đều có ít nhất một kênh tiếp cận sách – giấy, mượn, hay điện tử – ngay từ tuần học đầu tiên, khi đó câu chuyện thiếu sách sẽ không còn là “tin nóng” đầu năm học, mà chỉ là những trục trặc nhỏ trong một hệ thống vận hành ổn định.
