Bệnh thành tích: Căn bệnh làm méo mó mục tiêu giáo dục chất lượng
Bệnh thành tích giáo dục là tình trạng hệ thống dạy học chạy theo điểm số, giải thưởng, tỉ lệ lên lớp và tốt nghiệp để làm đẹp báo cáo, khiến việc dạy, học và kiểm tra bị bóp méo, không phản ánh đúng năng lực, làm tăng áp lực thi cử, nuôi dưỡng gian lận và làm suy giảm niềm tin xã hội vào nhà trường. Ngay lúc này, nếu không siết lại kỷ cương và thay đổi cách đánh giá, mọi khẩu hiệu về giáo dục chất lượng chỉ dừng ở lời nói. Việc Chính phủ phải ra một chỉ thị riêng về khắc phục bệnh thành tích cho thấy căn bệnh đã chuyển thành mãn tính và ăn sâu vào mọi cấp quản lý.
Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 31/CT-TTg ngày 5/8/2026 về thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026 – 2027. Đây không phải một văn bản hành chính thường thấy mà là lời cảnh báo thẳng vào cốt lõi: “tăng cường kỷ cương, nâng cao trách nhiệm thực thi nhiệm vụ; xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất; có giải pháp cụ thể để khắc phục bệnh thành tích trong dạy, học và kiểm tra, đánh giá; không chạy theo tỉ lệ lên lớp, tỉ lệ tốt nghiệp, bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học”. Nói cách khác, Chính phủ đã khẳng định: nếu không đánh giá thực chất học sinh thì mọi nỗ lực cải cách sẽ bị vô hiệu.
Thay đổi luật chơi: Không còn chỗ cho “chạy tỉ lệ” và áp lực thi cử vô lý
Điểm nhấn quan trọng nhất của Chỉ thị 31 là yêu cầu Bộ GD-ĐT phải có giải pháp cụ thể để khắc phục bệnh thành tích trong dạy, học và kiểm tra, đánh giá. Trung tâm của thay đổi là chuyển từ mục tiêu “đẹp báo cáo” sang đánh giá thực chất học sinh, không chạy theo tỉ lệ lên lớp, tỉ lệ tốt nghiệp. Khi tiêu chí thi đua không còn dựa vào số phần trăm “đạt chuẩn”, các nhà trường buộc phải quay lại với câu hỏi cơ bản: học sinh thực sự biết gì, làm được gì.
Để khắc phục áp lực thi cử, người đứng đầu Chính phủ yêu cầu đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá, bảo đảm thực chất, hiệu quả; giảm áp lực thi cử. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Bộ Giáo dục và Đào tạo có nhiệm vụ chỉ đạo, hướng dẫn địa phương rà soát, cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết; giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh”. Cắt thi đua hình thức, bỏ bớt các cuộc thi rườm rà là đòn đánh trực diện vào nguồn nuôi dưỡng bệnh thành tích giáo dục lâu nay, nơi các trường thi nhau sưu tầm huy chương, còn học sinh bị kéo vào những cuộc đua vô nghĩa.
Xây dựng văn hóa trung thực: Điều kiện tiên quyết để khôi phục niềm tin
Muốn giáo dục chất lượng, trước hết hệ thống phải trung thực với chính mình. Chỉ thị 31 đặt ra yêu cầu “tăng cường kỷ cương, nâng cao trách nhiệm thực thi nhiệm vụ; xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất”. Điều này không chỉ là khẩu hiệu đạo đức mà là điều kiện pháp lý – khi Bộ GD-ĐT được giao nhiệm vụ rà soát, hoàn thiện thể chế, chính sách, pháp luật về giáo dục, sửa các quy định chồng chéo, mâu thuẫn, không còn phù hợp. Nếu khung pháp lý vẫn khuyến khích thành tích bề nổi, mọi lời kêu gọi trung thực đều khó thành hiện thực.
Nhìn bối cảnh, các hạn chế như thiếu trường, thiếu lớp, thiếu cơ sở vật chất, thừa – thiếu giáo viên cục bộ, bạo lực học đường và việc tổ chức thi tốt nghiệp THPT ở một số nơi chưa nghiêm túc đã được Thủ tướng chỉ ra rõ ràng. Khi thi cử thiếu nghiêm, gian lận xuất hiện, văn hóa trung thực bị bào mòn, bệnh thành tích giáo dục lại càng nặng. Vì vậy, yêu cầu “tăng cường phòng, chống gian lận trong các kỳ thi”, đặc biệt kỳ thi tốt nghiệp THPT 2027, là bước then chốt để lấy lại niềm tin xã hội rằng điểm số và bằng cấp còn ý nghĩa thực.
Giảm bất bình đẳng, sắp xếp mạng lưới trường: Khi chất lượng gắn với công bằng
Bệnh thành tích không chỉ diễn ra ở thành phố; nó còn che mờ khoảng cách chất lượng giữa các vùng. Chỉ thị 31 nêu rõ: ưu tiên bố trí nguồn lực để học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo và vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn được tiếp cận bình đẳng với giáo dục có chất lượng; thu hẹp khoảng cách về điều kiện học tập giữa các vùng, miền và giữa các trường. Một hệ thống liên tục che giấu thiếu hụt bằng tỉ lệ tốt nghiệp “đẹp” sẽ không bao giờ giải được bài toán bất bình đẳng cơ hội.
Trên tinh thần đó, Bộ GD-ĐT được giao hướng dẫn các địa phương rà soát, sắp xếp cơ sở giáo dục, hình thành các trường có quy mô lớn, cơ cấu lại mạng lưới trường lớp và đội ngũ nhân sự. Những điểm trường lẻ không đạt tiêu chuẩn cơ sở vật chất tối thiểu ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số sẽ được rà soát, giải thể để tập trung thành trường nội trú, bán trú tại điểm chính. Đây là hướng đi thực tế: gộp nguồn lực để nâng chất thay vì giữ một mạng lưới “trông có vẻ đủ” nhưng yếu kém. Nhiệm vụ của chính quyền địa phương là ưu tiên cao nhất việc chuẩn bị năm học mới, bảo đảm đủ giáo viên, đủ trường, đủ lớp, đủ sách giáo khoa, đủ thiết bị dạy học.
Chấn chỉnh dạy thêm, phổ cập mầm non, siết kỷ luật: Giáo dục thực chất phải là hệ sinh thái mới
Một căn nguyên khác của bệnh thành tích giáo dục là dạy thêm, học thêm biến tướng gắn với lạm thu và áp lực thi cử. Thủ tướng yêu cầu “thực hiện công khai, minh bạch các khoản thu theo quy định; công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu, dạy thêm, học thêm trái quy định; xử lý nghiêm người đứng đầu cơ sở giáo dục và cơ quan quản lý trực tiếp nếu để xảy ra lạm thu, ép buộc hoặc gợi ý học thêm trái quy định, gây áp lực đối với học sinh và cha mẹ học sinh”. Khi lợi ích từ dạy thêm gắn với thành tích thi cử, giáo viên và nhà trường có xu hướng phóng đại vai trò điểm số. Chấn chỉnh dạy thêm là cắt một nguồn nuôi bệnh thành tích, đồng thời giúp khắc phục áp lực thi cử lên gia đình.
Song song đó, Chính phủ đặt ra những nhiệm vụ dài hạn để xây một hệ sinh thái học tập mới: triển khai phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 3 đến 5 tuổi, thực hiện giáo dục bắt buộc THCS, thí điểm chương trình mầm non mới, tăng cường dạy và học ngoại ngữ, ngôn ngữ các nước láng giềng, từng bước đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Bộ chỉ số theo dõi, giám sát mục tiêu phát triển giáo dục sẽ được xây dựng, hướng tới chuyển từ “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”. Nếu các chỉ số đánh giá chuyển sang chú trọng năng lực thực, sự tiến bộ của từng nhóm học sinh và môi trường học đường an toàn, nhân văn, bệnh thành tích sẽ mất dần đất sống.
Kết luận: Từ chỉ thị đến lớp học – ai chịu trách nhiệm cuối cùng?
Chỉ thị 31 không thiếu ngôn từ mạnh mẽ, từ “khắc phục triệt để những hạn chế” đến “tăng cường kỷ cương, nâng cao trách nhiệm”. Tuy nhiên, số phận của bệnh thành tích giáo dục không quyết định trên văn bản mà trong từng bài kiểm tra, mỗi kỳ thi và thái độ của từng hiệu trưởng, giáo viên. Khi cơ quan quản lý yêu cầu chấm dứt tình trạng “xã trắng” không có người phụ trách giáo dục trong năm 2026, khi địa phương bị buộc chuẩn bị đầy đủ cơ sở vật chất, giáo viên, sách giáo khoa và thiết bị dạy học trước năm học mới, trách nhiệm đã được gọi đúng tên.
Giảm áp lực thi cử, đánh giá thực chất học sinh, xây dựng giáo dục chất lượng và trung thực không phải chiến dịch một mùa mà là cuộc đổi vai trò: nhà trường không còn “làm đẹp số liệu” để yên chuyện, phụ huynh không còn bị lôi kéo vào dạy thêm, học thêm, và chính quyền không thể khoán trắng cho ngành giáo dục. Chỉ khi thầy cô dám chấm đúng, hiệu trưởng dám báo cáo thật, và cơ quan quản lý dám chịu trách nhiệm với kết quả thực, những chỉ đạo mạnh mẽ hôm nay mới không lặp lại vòng luẩn quẩn của các năm trước. Câu hỏi còn lại là: xã hội có đủ kiên nhẫn và quyết tâm để chấp nhận những tỉ lệ tốt nghiệp, lên lớp “xấu đi” trong vài năm, đổi lại một thế hệ học sinh biết học vì hiểu, chứ không vì thành tích?
