Bệnh thành tích giáo dục: Căn bệnh cũ, quyết tâm mới
Bệnh thành tích giáo dục là tình trạng hệ thống nhà trường, cơ quan quản lý chạy theo những con số đẹp về tỉ lệ lên lớp, tốt nghiệp, giải thưởng thay vì tập trung vào chất lượng thật của dạy – học và sự tiến bộ thực của học sinh, từ đó bóp méo đánh giá, tạo ra áp lực thi cử và khuyến khích gian lận. Chỉ thị 31 của Thủ tướng đã chọn đánh thẳng vào căn bệnh này với một thông điệp rất rõ: không còn chấp nhận “điểm đẹp, hồ sơ đẹp” nếu chất lượng thật thấp. Điểm đáng chú ý là yêu cầu Bộ GD-ĐT phải có giải pháp cụ thể, không chỉ khẩu hiệu, để chấm dứt tình trạng chạy theo tỉ lệ lên lớp, tỉ lệ tốt nghiệp bất chấp thực học. Nói cách khác, “thành tích ảo” sẽ bị đặt dưới sức ép của kiểm tra, đánh giá thực chất học sinh.
Không còn chỗ cho tỉ lệ lên lớp “đẹp nhưng giả”
Trọng tâm quan trọng nhất của chỉ đạo lần này là yêu cầu đánh giá thực chất học sinh, thay cho tư duy “lớp nào cũng 100% lên lớp, trường nào cũng gần 100% tốt nghiệp”. Thủ tướng quán triệt: phải “không chạy theo tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệp, bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học”. Điều này đồng nghĩa với việc nhà trường buộc phải trung thực hơn trong kiểm tra, chấm điểm, xếp loại; giáo viên không thể bị ép nâng điểm để giữ “thành tích thi đua”. Chính sách giáo dục mới đặt kỷ cương lên trên số liệu đẹp: giảm số kỳ thi, cuộc thi không cần thiết, giảm áp lực thi cử, nhưng đồng thời tăng giám sát phòng, chống gian lận, đặc biệt trong kỳ thi tốt nghiệp THPT. Khi con số không còn được thờ như “thần tượng”, không ai có lý do chính đáng để tô vẽ bảng thành tích.
Xây dựng văn hóa trung thực và liêm chính trong nhà trường
Muốn chữa bệnh thành tích, phải chữa từ “văn hóa gian dối” trong môi trường học đường. Chỉ thị 31 yêu cầu “xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất” trong dạy, học, kiểm tra và đánh giá. Đây không chỉ là khẩu hiệu đạo đức, mà là yêu cầu quản trị: từ Sở, Phòng cho đến từng trường phải chịu trách nhiệm về tính trung thực của số liệu, về kỷ luật kỳ thi, về cách xử lý sai phạm. Khi hệ thống còn thưởng cho những bảng thành tích đẹp, người trong cuộc sẽ tiếp tục ngại nói thật. Văn hóa trung thực chỉ hình thành khi đánh giá trung thực được bảo vệ, người tố giác gian lận không bị trù dập, và giáo viên không bị chấm thi đua bằng tỉ lệ “học sinh giỏi, khá”. Nếu các địa phương không thay đổi cơ chế đánh giá, mọi chỉ đạo chống bệnh thành tích sẽ nhanh chóng bị vô hiệu hóa.
Chấn chỉnh dạy thêm, học thêm biến tướng và lạm thu trường học
Bệnh thành tích giáo dục luôn đi kèm hai hiện tượng nhức nhối: dạy thêm, học thêm biến tướng và lạm thu trường học. Thủ tướng yêu cầu các địa phương công khai, minh bạch các khoản thu theo quy định; đồng thời phải công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu, dạy thêm, học thêm trái quy định và xử lý nghiêm người đứng đầu nếu để xảy ra lạm thu. Đây là bước then chốt để khắc phục dạy thêm học thêm bị biến thành “vé vào cổng” cho điểm số, xếp loại. Khi mọi khoản thu đều được soi dưới ánh sáng minh bạch, cơ hội biến áp lực thi cử thành cơ chế thu tiền sẽ giảm. Chính sách giáo dục mới chỉ có ý nghĩa nếu phụ huynh không còn bị buộc “đóng góp tự nguyện” hay cho con đi học thêm để giữ quan hệ, giữ điểm; còn nhà trường thì không thể che giấu những khoản chi ngoài quy định.
Lộ trình: Từ sửa luật đến thay đổi quản trị nhà trường
Chống bệnh thành tích không thể chỉ dừng ở vài văn bản nhắc nhở. Chỉ thị 31 yêu cầu Bộ GD-ĐT rà soát, hoàn thiện thể chế, chính sách, pháp luật; xây dựng bộ chỉ số theo dõi mục tiêu phát triển giáo dục; và chuyển từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”. Về tổ chức, Bộ phải hướng dẫn sắp xếp lại mạng lưới trường lớp, cơ cấu lại đội ngũ, tăng giáo viên trực tiếp giảng dạy, nghiên cứu mô hình quản trị chung cho trường công và tư trên cùng địa bàn. Khi quản trị thay đổi, các chỉ tiêu thi đua mới có thể ưu tiên chất lượng hơn số lượng. Lộ trình này sẽ chỉ thành công nếu ba bên cùng đổi vai: Nhà nước chịu trách nhiệm thiết kế luật chơi minh bạch, nhà trường chịu trách nhiệm tiết chế “chạy theo thành tích”, và phụ huynh từ bỏ kỳ vọng hão về bảng điểm toàn 9, 10.
