AI nông thôn mới: Từ ý tưởng đến tiêu chí bắt buộc
AI nông thôn mới là cách các địa phương dùng trí tuệ nhân tạo và hạ tầng số để nâng cấp quản lý xã, phát triển kinh tế nông thôn, cải thiện dịch vụ công và an sinh, nhưng vẫn gắn với đặc thù cộng đồng làng xã, nguồn lực con người và văn hóa địa phương.
UBND tỉnh Gia Lai đã ban hành Quyết định số 121/2026/QĐ-UBND quy định Bộ tiêu chí xã nông thôn mới và xã nông thôn mới hiện đại giai đoạn 2026-2030 trên địa bàn tỉnh, có hiệu lực từ ngày 10/8/2026. Đây không chỉ là một bộ thủ tục hành chính mà là tuyên bố chính trị: nông thôn muốn phát triển thì phải chuyển đổi số xã và đưa AI vào đời sống quản lý. Bộ tiêu chí mới gồm 10 nhóm nội dung từ quy hoạch, hạ tầng, phát triển kinh tế, văn hóa – xã hội, giảm nghèo đến chuyển đổi số, hành chính công và quốc phòng – an ninh. Nói cách khác, AI và số hóa không còn là phụ trợ, mà trở thành tiêu chí phát triển nông thôn cốt lõi.
Quan trọng hơn, Gia Lai không nhìn AI như “phép màu” thay thế con người, mà như một điều kiện chuẩn hóa: xã muốn được công nhận nông thôn mới hiện đại thì buộc phải biết dùng dữ liệu, dùng hạ tầng số, dùng AI. Cách đặt vấn đề này cho thấy tỉnh chọn hướng đi có chủ đích: không chờ doanh nghiệp tự đến, mà biến tiêu chí nhà nước thành lực đẩy để nông dân, cán bộ buộc phải thay đổi.
Tiêu chí phát triển nông thôn: Số hóa và AI bước vào “xương sống” quản lý
Theo bộ tiêu chí, các xã phải đạt tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người từ 9,5% trở lên. Muốn đạt con số đó, không thể dựa mãi vào mô hình sản xuất truyền thống, nên Gia Lai ép tiêu chí phát triển nông thôn gắn với vùng nguyên liệu tập trung được chứng nhận chất lượng và “có dữ liệu số” về cây trồng, vật nuôi chủ lực. Đây là bước chuyển từ kinh nghiệm sang dữ liệu – nền tảng cho bất kỳ nông nghiệp thông minh nào.
Về chuyển đổi số xã, mỗi xã phải có điểm bưu chính hỗ trợ người dân thực hiện dịch vụ công trực tuyến, số hóa dữ liệu nông nghiệp và môi trường. 100% thôn, làng, khu phố phải có hạ tầng băng rộng tốc độ cao và 100% hộ gia đình được phủ Internet cáp quang. Nói cách khác, internet không còn là tiện ích, mà là “hạ tầng cứng” như đường, điện. Đặc biệt, 100% cán bộ, công chức, viên chức phải sử dụng thành thạo nền tảng số và ứng dụng AI trong công việc. Đây là câu chuyện thay đổi năng lực bộ máy, chứ không chỉ mua thêm vài phần mềm.
Một yêu cầu mang tính biểu tượng là xã nông thôn mới hiện đại phải có ít nhất một mô hình nông nghiệp thông minh và 100% sản phẩm chủ lực, đặc trưng, OCOP được đưa lên sàn thương mại điện tử. Cùng với đó, 100% người dân phải có hồ sơ sức khỏe điện tử, tỷ lệ thủ tục hành chính trực tuyến toàn trình đạt 90–92% và tỷ lệ hộ nghèo đa chiều không quá 1%, lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ đạt từ 42% trở lên. Tất cả cho thấy, tiêu chí AI nông thôn mới không tách rời mục tiêu thu nhập, phúc lợi và chất lượng sống.
Quản lý hành chính AI: Tự động hóa khâu thường nhật, giữ người ở khâu nhạy cảm
Cùng lúc ban hành bộ tiêu chí, Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Anh Tuấn đã kết luận về triển khai trí tuệ nhân tạo trong xử lý văn bản đến tại các cơ quan, đơn vị, địa phương. Mục tiêu là đổi mới phương thức chỉ đạo, điều hành, giảm thời gian luân chuyển văn bản, nâng cao hiệu quả xử lý công việc. Đây là một dạng quản lý hành chính AI: để máy làm những phần việc lặp đi lặp lại, còn người tập trung vào quyết định.
Theo kết luận, việc ứng dụng AI chỉ thực hiện đối với khâu tiếp nhận, phân loại, điều phối xử lý văn bản đến và các công đoạn đủ điều kiện để tự động hóa. Công nghệ được xem là “công cụ hỗ trợ người đứng đầu”, chứ không thay thế trách nhiệm của người có thẩm quyền. Với văn bản có tính chất phức tạp, nhạy cảm hoặc chưa đủ điều kiện để AI tự động phân luồng, phân công xử lý, Thủ trưởng cơ quan phải trực tiếp điều phối hoặc giao Chánh Văn phòng/Trưởng bộ phận Văn phòng thực hiện. Đây là ranh giới rõ ràng: AI xử lý kỹ thuật, con người chịu trách nhiệm chính trị.
Trước mắt, mô hình AI xử lý văn bản được triển khai tại Sở Y tế, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Tài chính – những nơi có khối lượng văn bản đến lớn. Văn phòng UBND tỉnh được giao chủ trì tích hợp AI vào Hệ thống Văn phòng điện tử để khai thác dữ liệu phục vụ tham mưu, đề xuất và điều hành. Nếu làm tốt, đây sẽ là “bản nháp” cho các trung tâm hành chính công cấp xã, nơi bộ tiêu chí yêu cầu hoạt động hiệu quả, công khai, minh bạch và đạt 90–92% thủ tục trực tuyến toàn trình.
Giám sát bằng camera AI và chính quyền số cấp xã: An ninh nhưng không giám sát mù quáng
Một điểm đáng chú ý trong bộ tiêu chí là yêu cầu lắp đặt hệ thống camera ứng dụng AI phục vụ giám sát, bảo đảm an ninh, trật tự tại các xã. Đồng thời, xã nhóm 1 và nhóm 2 phải có ít nhất một mô hình thôn thông minh. Nhìn tích cực, đây là cách đưa nông thôn vào quỹ đạo chính quyền số, nơi việc quản lý an ninh, trật tự không chỉ dựa vào tuần tra thủ công mà dựa vào dữ liệu, hình ảnh theo thời gian gần thực.
Tuy vậy, khi AI quan sát đường làng, camera phân tích dòng người, câu hỏi về quyền riêng tư và thái độ cộng đồng là điều không thể bỏ qua. Bộ tiêu chí đặt ra yêu cầu hạ tầng số, còn việc tổ chức sử dụng phụ thuộc rất lớn vào UBND xã, phường – những đơn vị được giao trách nhiệm rà soát hiện trạng, xây dựng lộ trình thực hiện và báo cáo kết quả định kỳ. Nếu chỉ coi camera AI là “thành tích” để đạt chuẩn, nguy cơ lãng phí hoặc lạm dụng là có thật.
Điểm tích cực là Gia Lai không tách rời yêu cầu AI với chính quyền số: 100% cán bộ, công chức, viên chức phải dùng thành thạo nền tảng số và ứng dụng AI trong công việc. Điều đó mở ra khả năng AI không chỉ giám sát, mà còn hỗ trợ phân tích dữ liệu an ninh, giúp lãnh đạo xã ra quyết định dựa trên chứng cứ, thay vì cảm tính. Nhưng điều kiện tiên quyết vẫn là đào tạo con người, minh bạch quy trình, và có cơ chế giải trình rõ ràng khi AI “báo động sai”.
Cân bằng giữa tự động hóa và giám sát con người: Gia Lai đang thử một mô hình mới
Trong bối cảnh nhiều nơi tranh luận về nguy cơ AI thay thế con người, Gia Lai chọn hướng kết hợp: đưa AI vào tiêu chí phát triển nông thôn nhưng khóa chặt vai trò quyết định của lãnh đạo. Việc quy định AI chỉ xử lý khâu tiếp nhận, phân loại văn bản, còn văn bản phức tạp, nhạy cảm phải do Thủ trưởng cơ quan quyết định, là thông điệp rõ ràng: tự động hóa không phải là “tự động buông trách nhiệm”.
Đồng thời, bộ tiêu chí nông thôn mới hiện đại yêu cầu thu nhập bình quân cao hơn ít nhất 10% so với mức quy định của xã nhóm 1, 100% hộ dùng cáp quang, 100% người dân có hồ sơ sức khỏe điện tử. Những con số này cho thấy Gia Lai không thần thánh hóa công nghệ; AI nông thôn mới chỉ được coi là thành công khi kéo được thu nhập, dịch vụ y tế, phúc lợi đi lên. Chính quyền địa phương được giao nhiệm vụ theo dõi, đôn đốc và báo cáo định kỳ bằng dữ liệu trên Hệ thống Văn phòng điện tử – một cách “buộc” AI phải phục vụ giám sát, chứ không chỉ phục vụ báo cáo hình thức.
Gia Lai đang thử một mô hình mà nhiều địa phương khác sẽ phải đối diện: nông thôn không thể đứng ngoài làn sóng AI, nhưng cũng không thể giao phó mọi thứ cho thuật toán. Nếu tỉnh kiên trì yêu cầu đào tạo cán bộ, bảo đảm an toàn thông tin, và lắng nghe người dân khi triển khai camera, dịch vụ công trực tuyến, thì bộ tiêu chí mới có thể trở thành mẫu tham chiếu cho quá trình chuyển đổi số xã trên phạm vi rộng hơn. Ngược lại, nếu AI chỉ dừng lại ở vài phần mềm và vài chiếc camera, nông thôn mới sẽ chỉ mới trên giấy.
