Hai cực đô thị Quy Nhơn – Pleiku: chiến lược biển – cao nguyên sẽ tái định hình kinh tế Gia Lai?

Quy hoạch Gia Lai 2050: từ tầm nhìn tỉnh lẻ tới cấu trúc hai cực đô thị

Quy hoạch Gia Lai 2050 với hai cực đô thị Quy Nhơn – Pleiku là định hướng phát triển dài hạn nhằm biến tỉnh từ một không gian phân tán giữa biển và cao nguyên thành cấu trúc kinh tế – đô thị liên kết, nơi hạ tầng giao thông, khoa học – công nghệ và phát triển kinh tế biển được tổ chức quanh các trung tâm tăng trưởng rõ ràng. Đây không phải bản vẽ kỹ thuật đơn thuần, mà là lựa chọn mô hình không gian phát triển mới cho cả khu vực duyên hải miền Trung – Tây Nguyên. Theo Sở Xây dựng Gia Lai, việc phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch chung hai đô thị là bước pháp lý để cụ thể hóa Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến 2050. Quy Nhơn và Pleiku được định hướng đều đạt tiêu chí đô thị loại II với đất xây dựng khoảng 36.000-39.000 ha vào năm 2050. Cấu trúc hai cực đô thị vì thế chính là “xương sống” không gian cho mọi quyết định đầu tư, hạ tầng và liên kết vùng trong nhiều thập kỷ tới.

Quy Nhơn trung tâm khoa học: khi kinh tế biển gặp AI và đô thị đa trung tâm

Định hướng Quy Nhơn trung tâm khoa học không chỉ là tham vọng thương hiệu đô thị, mà là sự lựa chọn chiến lược: đặt khoa học, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo lên cùng tầng với phát triển kinh tế biển. Thành phố được quy hoạch như đô thị biển tổng hợp xanh, sinh thái, thông minh, gắn chặt với Cảng Quy Nhơn, Khu kinh tế Nhơn Hội và Cảng hàng không Phù Cát. Mô hình đa trung tâm giúp cân bằng giữa khu vực hiện hữu và mở rộng, với các hạt nhân như Khu đô thị khoa học Quy Hòa, Long Vân, hành lang kinh tế biển và hành lang du lịch Ghềnh Ráng – Quy Hòa – Nhơn Hải – Nhơn Lý – Kỳ Co – Eo Gió. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: “Mục tiêu của quy hoạch là xây dựng Quy Nhơn trở thành trung tâm khoa học, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo (AI) có tầm khu vực, quốc tế; đồng thời tạo động lực tăng trưởng mới dựa trên khoa học-công nghệ, kinh tế biển, công nghiệp công nghệ cao, logistics, dịch vụ chất lượng cao và chuyển đổi số”. Nếu chiến lược này được thực thi nhất quán, Quy Nhơn không chỉ là cửa ngõ phát triển kinh tế biển, mà còn là phòng thí nghiệm công nghệ của cả dải duyên hải miền Trung – Tây Nguyên.

Pleiku cực tăng trưởng: hạt nhân liên kết biển – cao nguyên – cửa khẩu

Nếu Quy Nhơn hướng ra biển, Pleiku được chọn làm cực tăng trưởng phía Tây, giữ vai trò trung tâm vùng Tây Nguyên và đầu mối liên kết biển – cao nguyên – cửa khẩu. Quy hoạch tổ chức không gian đô thị theo mô hình đa cực, đa hành lang, lấy đô thị hiện hữu làm hạt nhân, mở các cực mới tại cửa ngõ và đầu mối giao thông. Quốc lộ 19 trở thành trục giao thông kết nối Pleiku với vùng biển và các cửa khẩu quốc tế, biến thành phố thành điểm hội tụ hàng hóa, du lịch và dịch vụ từ Tây Nguyên xuống duyên hải. Định hướng kinh tế không dựa vào khai thác thô, mà vào nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến sâu, logistics, thương mại – dịch vụ, du lịch, giáo dục – y tế, kinh tế số và đổi mới sáng tạo. Theo một quyết định quy hoạch, diện tích đất xây dựng đô thị và nông thôn Pleiku dự kiến 28.000-31.000 ha vào 2040, tăng lên 36.000-39.000 ha đến 2050. Nếu thực hiện đi kèm cải cách thể chế và đầu tư hạ tầng thông minh, Pleiku có thể trở thành “trạm trung chuyển chiến lược” của cả tam giác phát triển Việt Nam – Lào – Campuchia.

Hành lang Quy Nhơn – Pleiku – Lệ Thanh: cấu trúc liên kết vùng mới cho kinh tế biển – cao nguyên

Giá trị lớn nhất của quy hoạch Gia Lai 2050 không nằm ở từng đô thị riêng rẽ, mà ở hành lang kinh tế Quy Nhơn – Pleiku – Lệ Thanh được thiết kế như trục liên kết biển – cao nguyên – cửa khẩu. Quy hoạch chú trọng khai thác hiệu quả Cảng hàng không Pleiku, hệ thống quốc lộ, các tuyến cao tốc và đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, đồng thời gắn kinh tế đô thị với hành lang du lịch sinh thái – văn hóa cao nguyên, kết nối Pleiku với Biển Hồ, Chư Đăng Ya và các vùng cảnh quan. Về phía biển, các hành lang kinh tế và du lịch gắn với Cảng Quy Nhơn, Nhơn Hội, tuyến Ghềnh Ráng – Quy Hòa – Nhơn Hải – Nhơn Lý – Kỳ Co – Eo Gió vừa tạo nguồn khách, vừa mở không gian dịch vụ chất lượng cao. Cả hai quy hoạch đều có thời gian hoàn thành không quá 9 tháng kể từ ngày lựa chọn đơn vị tư vấn, với kinh phí lập quy hoạch hơn 19,3 tỷ đồng cho Quy Nhơn và hơn 17,8 tỷ đồng cho Pleiku, trong đó có thuê tư vấn nước ngoài phối hợp cùng trong nước. Điều đó cho thấy tỉnh chấp nhận chi phí tư vấn cao để đổi lấy một thiết kế không gian phát triển đủ tầm cạnh tranh khu vực, thay vì các bản quy hoạch mang tính đối phó.

Từ bản vẽ tới thực tế: điều gì quyết định thành công của chiến lược hai cực?

Về mặt ý tưởng, chiến lược chọn Quy Nhơn trung tâm khoa học gắn kinh tế biển và Pleiku cực tăng trưởng cao nguyên là bước đi đúng hướng nếu Gia Lai muốn thoát khỏi vị thế tỉnh nội địa trung gian. Nó tạo “địa chỉ” rõ ràng cho vốn đầu tư, cho các doanh nghiệp công nghệ, logistics, du lịch, đồng thời phù hợp xu thế tổ chức đô thị đa trung tâm, đa cực hiện nay. Tuy nhiên, khoảng cách từ quy hoạch đến thực tế luôn là phép thử khó. Thành công của chiến lược hai cực đô thị sẽ phụ thuộc vào ít nhất ba yếu tố: kỷ luật thực thi quy hoạch (không phá vỡ bởi dự án ngắn hạn), năng lực phối hợp vùng với các tỉnh duyên hải và Tây Nguyên, cùng khả năng xây dựng hệ sinh thái nhân lực khoa học – công nghệ và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo quanh Quy Nhơn, Pleiku. Nếu ba điều kiện đó được đáp ứng, quy hoạch Gia Lai 2050 sẽ không dừng ở các con số diện tích hay dân số, mà có thể trở thành ví dụ điển hình về việc dùng thiết kế không gian đô thị để tái cấu trúc bản đồ kinh tế một tỉnh miền Trung – Tây Nguyên.