Hai cực tăng trưởng mới của Gia Lai: Quy Nhơn – Pleiku không chỉ là hai đô thị
Quy hoạch đô thị Gia Lai với hai cực Quy Nhơn và Pleiku là chiến lược phát triển dài hạn, định vị mỗi đô thị với chức năng kinh tế riêng nhưng gắn kết chặt trong mạng lưới liên kết vùng biển – cao nguyên – cửa khẩu, nhằm tạo động lực tăng trưởng cho toàn bộ không gian miền Trung – Tây Nguyên. Nhiệm vụ Quy hoạch chung đô thị Quy Nhơn và Pleiku đến năm 2050 vừa được UBND tỉnh Gia Lai phê duyệt, đặt nền pháp lý cho việc định hình cặp đô thị động lực mới của tỉnh. Theo ông Lê Đăng Tuấn, đây là bước then chốt để cụ thể hóa Quy hoạch tỉnh Gia Lai thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 và làm cơ sở triển khai quy hoạch phân khu, chi tiết cũng như thu hút đầu tư cho hai đô thị. Nói cách khác, tỉnh đang chuyển từ tư duy phát triển rời rạc sang một cấu trúc đô thị “song cực” có tính hệ thống.
Quy Nhơn: Đô thị biển khoa học, AI và đổi mới sáng tạo
Điểm táo bạo nhất trong quy hoạch đô thị Gia Lai lần này là cách “giao” cho Quy Nhơn vai trò đô thị biển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo, thay vì chỉ nhìn đây như một thành phố cảng truyền thống. Đô thị Quy Nhơn có phạm vi 19 đơn vị hành chính, diện tích khoảng 1.190,81 km², với dân số hiện trạng năm 2025 khoảng 884.097 người. Đến năm 2040, đất xây dựng đô thị và nông thôn được dự kiến 28.000-31.000 ha; tăng lên 36.000-39.000 ha vào năm 2050. Không gian đô thị tổ chức theo mô hình đa trung tâm, tận dụng cảng biển, Cảng hàng không Phù Cát, cao tốc, đường sắt tốc độ cao và phát triển theo định hướng giao thông công cộng TOD. Hành lang kinh tế biển gắn với Cảng Quy Nhơn, Khu kinh tế Nhơn Hội, cùng chuỗi du lịch biển Ghềnh Ráng – Kỳ Co – Eo Gió được quy hoạch như “khung xương” của cực tăng trưởng biển cao nguyên phía Đông.
Pleiku: Cực tăng trưởng phía Tây và đầu mối biển – cao nguyên – cửa khẩu
Nếu Quy Nhơn là cửa ngõ ra biển, Pleiku được định vị là cực tăng trưởng phía Tây, trung tâm cấp vùng Tây Nguyên và đầu mối liên kết biển – cao nguyên – cửa khẩu. Phạm vi quy hoạch Pleiku gồm 13 đơn vị hành chính với diện tích khoảng 1.263 km², dân số hiện trạng năm 2025 khoảng 559.332 người. Tương tự Quy Nhơn, đến năm 2040 diện tích đất xây dựng đô thị và nông thôn dự kiến 28.000-31.000 ha, tăng lên 36.000-39.000 ha vào 2050. Pleiku phát triển theo mô hình đa cực, đa hành lang, lấy đô thị hiện hữu làm hạt nhân, mở rộng ra các cửa ngõ, đầu mối giao thông và vùng có tiềm năng. Định hướng kinh tế tập trung vào nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến sâu, logistics, thương mại – dịch vụ, du lịch sinh thái và văn hóa, gắn với vùng nguyên liệu Tây Nguyên và hành lang kinh tế Bờ Y – Pleiku – Quy Nhơn, cao tốc Quy Nhơn – Pleiku và Cảng hàng không Pleiku. Quốc lộ 19 hiện là trục giao thông giữ vai trò kết nối trung tâm Pleiku với khu vực biển và cửa khẩu, định hình rõ vai trò cực tăng trưởng biển cao nguyên của đô thị này.
Liên kết biển – cao nguyên: Từ tầm nhìn quy hoạch đến động lực phát triển kinh tế vùng
Điểm đáng nói trong cấu trúc Quy Nhơn – Pleiku 2050 không nằm ở việc mỗi đô thị mạnh lên riêng rẽ, mà ở cách chúng được “thiết kế” để tương tác như hai đầu kéo phát triển kinh tế vùng. Cả hai đô thị đều được định hướng đạt tiêu chí đô thị loại II với cùng chỉ tiêu đất xây dựng 36.000-39.000 ha vào năm 2050. Pleiku được xác định là cực tăng trưởng và hạt nhân lan tỏa phía Tây, đầu mối kết nối biển – cao nguyên – cửa khẩu và tăng cường liên kết với khu vực tam giác phát triển Việt Nam – Lào – Campuchia. Theo các quyết định quy hoạch, hành lang kinh tế Bờ Y – Pleiku – Quy Nhơn, cao tốc Quy Nhơn – Pleiku, cùng Cảng hàng không Pleiku và cảng Quy Nhơn là những “mạch máu” cấu thành cực tăng trưởng biển cao nguyên. Mục tiêu rõ ràng: dùng cặp đô thị động lực này làm nền để tổ chức lại không gian phát triển kinh tế vùng, thay vì để Tây Nguyên và duyên hải miền Trung phát triển đứt gãy như trước đây.
Thách thức thực thi: Từ bản vẽ quy hoạch đến đô thị sống được
Câu hỏi lớn nhất không còn là “quy hoạch gì”, mà là “thực hiện thế nào” để chiến lược Quy Nhơn – Pleiku trở thành lợi thế cạnh tranh thật sự của Gia Lai. Theo nhiệm vụ được phê duyệt, thời gian hoàn thành mỗi đồ án quy hoạch không quá 9 tháng kể từ ngày lựa chọn đơn vị tư vấn; Sở Xây dựng được giao chủ trì phối hợp các sở, ngành và chính quyền địa phương tổ chức lập đồ án đúng quy định. Dự toán chi phí lập quy hoạch chung đô thị Quy Nhơn hơn 19,3 tỷ đồng, Pleiku hơn 17,8 tỷ đồng, trong đó có khoản thuê tư vấn nước ngoài phối hợp với tư vấn trong nước để xây dựng ý tưởng. Tỉnh yêu cầu quy hoạch phải có tầm nhìn dài hạn, có tính kế thừa và đủ linh hoạt để thích ứng với biến động kinh tế – xã hội, khoa học công nghệ và biến đổi khí hậu. Nghĩa là, nếu hai bản quy hoạch này vẫn đi theo “lối mòn” quản lý đô thị cũ, cơ hội phát triển kinh tế vùng thông qua hai cực tăng trưởng sẽ bị bào mòn ngay từ khâu thực thi.
