Cao tốc 73,49 km và thông điệp tài chính gửi từ Lâm Đồng
Cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc là dự án thành phần trên tuyến Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa - Bu Prăng, được quy hoạch dài 73,49 km với tổng vốn đầu tư dự kiến 26.000 tỷ đồng, sử dụng cơ chế tài chính đa nguồn gồm ngân sách Trung ương, ngân sách địa phương và vốn BOT để hình thành trục kết nối chiến lược giữa duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Đây không chỉ là một tuyến đường, mà là tuyên bố chính sách về cách Việt Nam đang tài trợ cho hạ tầng giao thông quy mô lớn. Điểm khởi đầu của câu chuyện tài chính là việc UBND tỉnh Lâm Đồng đề nghị Bộ Tài chính hỗ trợ khoảng 10.000 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương giai đoạn 2026-2030 cho dự án cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc. Khi một địa phương phải gõ cửa Trung ương với yêu cầu chiếm tới hơn một phần ba tổng vốn, chúng ta thấy rõ: tầm quan trọng của dự án vượt quá khả năng tự cân đối ngân sách của tỉnh, nhưng cũng đặt ra đòi hỏi cao về hiệu quả sử dụng vốn đầu tư ngân sách.
Cấu trúc vốn: 26.000 tỷ đồng không chỉ là con số
Cấu trúc tài chính của cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc thể hiện rõ xu hướng "chia sẻ rủi ro" giữa Nhà nước và khu vực tư nhân trong tài chính hạ tầng giao thông. Tổng mức đầu tư khoảng 26.000 tỷ đồng được đề xuất chia thành ba khối: 10.000 tỷ từ ngân sách Trung ương (38,46%), 5.600 tỷ từ ngân sách địa phương (21,54%, gồm cả quỹ đất), và khoảng 10.400 tỷ đồng vốn BOT tương ứng 40% tổng mức đầu tư. Đây là tỉ lệ cho thấy Nhà nước vẫn giữ vai trò dẫn dắt, nhưng không còn bao cấp toàn bộ. Cách phân chia này có lý về tài chính: Trung ương bảo đảm tính chiến lược của trục Đông – Tây, địa phương “điểm tô” bằng quỹ đất và ngân sách của mình, nhà đầu tư tư nhân gánh phần còn lại với kỳ vọng thu phí trong tương lai. Nhưng điều đáng bàn là rủi ro kép: nếu giải ngân ngân sách chậm, nhà đầu tư BOT sẽ khó thu xếp vốn, và nếu lưu lượng xe không đạt kỳ vọng, áp lực trả nợ ngân hàng sẽ phản ứng ngược trở lại với ngân sách.
Vai trò của vốn tín dụng dài hạn trong các dự án Tây Nguyên
Dự án Tây Nguyên không thể đứng vững nếu chỉ dựa trên vốn đầu tư ngân sách; chúng cần tới dòng tín dụng trung và dài hạn để lấp khoảng trống vốn của khu vực tư nhân. Bức tranh đó hiện lên rõ ở cao tốc Bảo Lộc – Liên Khương, tuyến kết nối trực tiếp với hành lang Phan Thiết – Bảo Lộc. Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) chi nhánh Lâm Đồng đã ký hợp đồng tín dụng tài trợ tối đa 4.978 tỷ đồng bằng nguồn tín dụng đầu tư của Nhà nước cho dự án Bảo Lộc – Liên Khương giai đoạn 1, với thời hạn vay lên tới 19 năm 6 tháng. Theo hợp đồng, tổng đầu tư giai đoạn 1 khoảng 17.718 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách Nhà nước khoảng 7.761 tỷ đồng, tương đương 43,8%; phần còn lại 9.957 tỷ đồng do nhà đầu tư huy động, mà khoản tín dụng 4.978 tỷ đồng chiếm khoảng 50% phần vốn này. Đây là ví dụ điển hình: ngân sách mở đường, ngân hàng phát triển đảm bảo vốn dài hạn, nhà đầu tư dự án chịu trách nhiệm tổ chức thi công và vận hành. Mô hình này nếu vận hành hiệu quả ở Bảo Lộc – Liên Khương sẽ tạo tiền lệ tài chính quan trọng cho cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc.
Tác động thực tế tới người dân và doanh nghiệp vùng Đông Nam Bộ – Tây Nguyên
Nếu tài chính được thu xếp ổn thỏa, cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc không đơn thuần rút ngắn thời gian đi lại; nó tái định nghĩa không gian phát triển của cả một hành lang kinh tế Đông – Tây. Dự án được kỳ vọng hình thành trục kết nối xuyên suốt từ khu vực Tây Nguyên đến duyên hải Nam Trung Bộ, qua đó thúc đẩy logistics, xuất nhập khẩu, công nghiệp, thương mại, dịch vụ, du lịch và nông nghiệp. Các nhà sản xuất nông sản Tây Nguyên có cơ hội tiếp cận nhanh hơn với các cảng biển Nam Trung Bộ, trong khi du lịch Lâm Đồng, Bình Thuận có thêm lợi thế cạnh tranh về hạ tầng. Khi cao tốc Bảo Lộc – Liên Khương hoàn thành cùng các đoạn còn lại của tuyến Dầu Giây – Liên Khương, kết nối giữa TP.HCM, các tỉnh Đông Nam Bộ với Lâm Đồng và Tây Nguyên sẽ ngắn hơn đáng kể, tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu nông sản, hàng hóa. Nhưng lợi ích đó sẽ đến với người dân nhanh hay chậm phụ thuộc vào hai thứ: tiến độ giải ngân nguồn vốn đầu tư và khả năng quản trị chi phí, tiến độ của doanh nghiệp dự án trong suốt vòng đời công trình.
Thách thức phía trước: kỷ luật tài khóa và năng lực triển khai
Dự án cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc dự kiến triển khai trong giai đoạn 2026-2030 với nhu cầu sử dụng khoảng 665 ha đất – một con số đủ nói lên cả quy mô lẫn độ phức tạp của bài toán giải phóng mặt bằng. Trong khi đó, cao tốc Bảo Lộc – Liên Khương còn đang tiếp tục hoàn thiện cấu trúc nguồn vốn khi một ngân hàng thuộc nhóm Big4 dự kiến tham gia tài trợ thêm. Nguồn vốn đang hội tụ, nhưng như chính các nhà đầu tư thừa nhận, "nguồn vốn chỉ là một nửa câu chuyện". Phần còn lại là kỷ luật tài khóa của Nhà nước và năng lực tổ chức triển khai của doanh nghiệp dự án. Nếu ngân sách Trung ương và địa phương không bảo đảm tiến độ giải ngân 10.000 tỷ và 5.600 tỷ đã cam kết, nhà đầu tư BOT sẽ đối mặt chi phí vốn tăng và rủi ro chậm tiến độ. Ngược lại, nếu doanh nghiệp không kiểm soát tốt chi phí, bất kể cấu trúc vốn đẹp đến đâu cũng có thể biến thành gánh nặng tài chính cho cả hệ thống ngân hàng và ngân sách. Kết luận ở đây khá rõ ràng: cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc là phép thử không chỉ cho mô hình tài chính hạ tầng giao thông đa nguồn, mà còn cho năng lực phối hợp Nhà nước – ngân hàng – doanh nghiệp trong một dự án Tây Nguyên mang tính nền tảng.
