Thương mại hóa nghiên cứu: thước đo hiệu quả khoa học công nghệ
Thương mại hóa nghiên cứu là quá trình chuyển đổi kết quả khoa học – từ bài báo, đề tài trong nhà trường, viện nghiên cứu – thành sản phẩm, dịch vụ, công nghệ có thể bán được trên thị trường, giúp doanh nghiệp tăng năng suất, người lao động làm việc hiệu quả hơn và người dân có chất lượng cuộc sống cao hơn. Khi thương mại hóa yếu, khoa học công nghệ chỉ dừng ở thành tích trên giấy, không trở thành một bộ phận tự nhiên của nền kinh tế, không góp phần đáng kể vào nguồn thu của các trường đại học và không tạo ra chuyển đổi công nghệ đủ mạnh trong doanh nghiệp và đời sống người dân. Nghị quyết 57-NQ/TW đã đặt khoa học công nghệ vào vị trí động lực phát triển, nhưng như PGS.TS Nguyễn Văn Nam nhấn mạnh, thước đo cuối cùng không phải là số chương trình hay đề án, mà là hiệu quả trong sản xuất, kinh doanh và đời sống. Nếu người nông dân vẫn oằn lưng trên ruộng, người lao động vẫn làm việc tay chân nặng nhọc, thì chứng tỏ hiệu quả khoa học công nghệ còn thấp, bất chấp số lượng công trình nghiên cứu tăng đều.
Khoảng cách nghiên cứu – thị trường: vấn đề cốt tử
Các báo cáo tài chính cho thấy nguồn thu chính của nhiều trường đại học vẫn đến từ học phí, lệ phí, trong khi nguồn thu từ khoa học công nghệ rất thấp so với tiềm năng. Điều này phản ánh một thực tế: khoảng cách nghiên cứu thị trường còn quá lớn. Tiến sĩ Quách Thanh Hải thẳng thắn cho rằng rào cản lớn nhất hiện nay chính là khoảng cách giữa nghiên cứu học thuật và nhu cầu thực tiễn của thị trường, khiến thương mại hóa nghiên cứu và chuyển đổi công nghệ chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Nói cách khác, nhà trường sản xuất ra rất nhiều tri thức, nhưng doanh nghiệp và người dân lại khó tìm thấy giải pháp phù hợp với bài toán của mình. Một nền nông nghiệp hiện đại phải giúp người nông dân bớt nhọc nhằn, một nhà máy hiện đại phải giúp người lao động tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn, một nền y tế hiện đại phải hỗ trợ chẩn đoán và điều trị tốt hơn, một nền hành chính số phải giúp người dân làm thủ tục thuận tiện hơn. Khi các nhu cầu đó không phải là điểm xuất phát của nghiên cứu, thì khoảng cách nghiên cứu thị trường tiếp tục bị kéo dài.
Ba nguyên nhân cốt lõi khiến thương mại hóa còn “nhỏ giọt”
Theo Tiến sĩ Quách Thanh Hải, có ba nguyên nhân cốt lõi lý giải vì sao công trình khoa học nhiều nhưng hiệu quả thương mại hóa nghiên cứu lại thấp. Thứ nhất, nhiều nghiên cứu vẫn thiên về học thuật, nhằm phục vụ công bố khoa học hơn là giải quyết trực tiếp bài toán của doanh nghiệp hoặc nhu cầu của người dân. Minh chứng là việc một trường đại học có tới 1.104 bài báo khoa học trong năm 2025, khoảng 50% đăng trên tạp chí Scopus/WoS, nhưng nguồn thu từ khoa học công nghệ vẫn rất khiêm tốn. Thứ hai, rất nhiều sản phẩm chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, ở mức nguyên mẫu chưa đủ tiêu chuẩn chất lượng để thương mại, đòi hỏi thêm thời gian và kinh phí lớn để hoàn thiện. Thứ ba, các nhà nghiên cứu thiếu kinh nghiệm nghiên cứu thị trường, marketing và tổ chức kênh phân phối, nên dù có sản phẩm vẫn khó tiếp cận doanh nghiệp và người tiêu dùng. Ba nguyên nhân này kết hợp với nhau tạo thành một “nút thắt” khiến hiệu quả khoa học công nghệ không phản ánh đúng công sức bỏ ra.
Nhà khoa học phải bước ra khỏi phòng thí nghiệm
PGS.TS Nguyễn Văn Nam đưa ra một thông điệp gây tranh luận nhưng cần thiết: nhà khoa học không thể chỉ ở trong phòng thí nghiệm rồi chờ người khác ứng dụng. Ông kể về mô hình nuôi cấy mô tại Quảng Tây, nơi nhà khoa học và nông dân cùng tham gia nghiên cứu và sản xuất, trong đó có những phụ nữ nông dân Việt Nam làm việc rất hiệu quả nhờ sự tỉ mỉ và tháo vát. Câu chuyện này cho thấy vai trò chủ động của nhà khoa học trong việc đưa tri thức vào đời sống thực tiễn. Theo ông, nhà khoa học cần đi tới doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, cánh đồng, làng nghề, trực tiếp hướng dẫn, chuyển giao và cùng giải quyết bài toán cụ thể. Muốn hiệu quả khoa học công nghệ cao hơn, tư duy phải chuyển từ "nghiên cứu cái mình có" sang "nghiên cứu cái xã hội cần". Khi mỗi đề tài đều phải trả lời câu hỏi: “Sản phẩm cuối cùng có giúp người dân làm việc hiệu quả hơn, sản xuất tốt hơn, thu nhập cao hơn, cuộc sống thuận lợi hơn hay không?” thì tri thức khoa học mới có cơ hội đi vào cuộc sống.
Từ cơ chế chính sách đến kết nối hệ sinh thái khoa học – thị trường
Những năm gần đây, nhiều chủ trương lớn về khoa học, công nghệ đã được ban hành, trong đó có Nghị quyết 57/2024 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 193/2025 của Quốc hội, mở đường cho cơ chế tự chủ mạnh hơn trong sử dụng kinh phí và phát triển hoạt động nghiên cứu. Trên cơ sở đó, một số trường bắt đầu ban hành quy định mới về khoa học công nghệ, xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh, đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm và tăng cường đặt hàng nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tiễn. Tuy nhiên, cơ chế vẫn phải đi kèm kết nối. Nhà nước được kỳ vọng đầu tư trọng điểm, tránh dàn trải, xây dựng các phòng thí nghiệm chiến lược và khuyến khích mô hình hợp tác “3 nhà”: nhà nước – nhà trường – nhà doanh nghiệp. Đồng thời, cần hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong trường đại học, gồm trung tâm chuyển giao công nghệ, vườn ươm khởi nghiệp, quỹ hỗ trợ nghiên cứu ứng dụng và các chương trình startup công nghệ. Như PGS.TS Nguyễn Văn Nam đề xuất, liên kết nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp – người dân phải trở thành cấu trúc bình thường của nền kinh tế. Khi đó, chuyển đổi công nghệ mới có cơ hội diễn ra sâu rộng, và thương mại hóa nghiên cứu mới trở thành nguồn lực thực sự cho phát triển.
