Bắc Ninh thành phố trực thuộc: Cơ hội tái cấu trúc không gian phát triển

Thành phố trực thuộc: Điểm xuất phát cho một mô hình phát triển mới

Bắc Ninh thành phố trực thuộc là bước nâng cấp đơn vị hành chính, trong đó toàn bộ không gian tỉnh được tổ chức lại theo mô hình đô thị Trung ương, gắn tái cấu trúc hành chính với quy hoạch đô thị Bắc Ninh, mở rộng phát triển không gian mới và định vị lại vai trò vùng trên nền tảng di sản, công nghiệp và liên kết liên tỉnh. Trong bối cảnh Quốc hội đang thảo luận Đề án thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, lựa chọn mô hình phát triển không còn là chuyện kỹ thuật quy hoạch mà là quyết định mang tính định hình tương lai. Việc trình Quốc hội xem xét Nghị quyết để Bắc Ninh và Quảng Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương thể hiện đây là hai cực tăng trưởng được đặt kỳ vọng dẫn dắt vùng phía Bắc.

Ở cấp độ phát triển, Bắc Ninh đã không còn là một tỉnh công nghiệp “khiêm tốn”. Quy mô nền kinh tế đứng thứ 5 cả nước, kim ngạch xuất khẩu 6 tháng đầu năm 2026 đạt 52,5 tỷ USD, đứng thứ nhất; kinh tế số chiếm 46% GRDP, cao gấp 3 lần mức bình quân cả nước. Những con số này cho thấy nếu Bắc Ninh không được tổ chức lại ở tầm thành phố trực thuộc, năng lực điều phối không gian và quản trị đô thị sẽ tụt hậu so với sức bật kinh tế. Nói cách khác, nâng cấp địa vị hành chính là điều kiện cần để địa phương tiếp tục “biến cơ hội thành kết quả, biến tiềm năng thành giá trị” như kỳ vọng của các đại biểu.

Mô hình chính quyền 2 cấp và bài toán quy hoạch không gian liên thông

Điểm khác của Bắc Ninh thành phố trực thuộc so với một tỉnh thông thường nằm ở mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, mở ra không gian phát triển mới nhưng đồng thời buộc quy hoạch đô thị Bắc Ninh phải “đi trước một bước”. Khi địa giới hành chính được sắp xếp lại, nhiều đồ án quy hoạch không còn bó hẹp trong một phường, một xã mà giao thoa giữa nhiều đơn vị, kéo theo yêu cầu tái cấu trúc hành chính gắn với tái cấu trúc không gian. Nếu mỗi phường vẫn quy hoạch theo “ranh” cũ, không gian phát triển mới sẽ bị cắt khúc, manh mún, làm suy giảm chất lượng đô thị và hiệu quả sử dụng đất.

Thực tế tại các phường Quế Võ, Nếnh, Bắc Giang cho thấy các phân khu quy hoạch số 19, 20, 21 hay phân khu số 2 đều có phạm vi liên phường, liên xã với quy mô lên tới hàng nghìn ha. Điều này buộc chính quyền 2 cấp phải chuyển từ tư duy “quản lý theo địa giới” sang tư duy “quy hoạch theo không gian liên thông”: giao thông, cây xanh, thoát nước, công trình công cộng phải được thiết kế trên một cấu trúc thống nhất. Câu hỏi đặt ra là Bắc Ninh có đủ quyết tâm để không để “địa giới mới” trở thành điểm nghẽn quy hoạch, hay vẫn để những vướng mắc về cơ quan chủ trì, cơ chế phối hợp làm chậm lại cả hành trình phát triển.

Di sản Kinh Bắc và liên kết vùng: Bản sắc làm động lực cạnh tranh

Nếu nhìn Bắc Ninh thành phố trực thuộc chỉ qua lăng kính công nghiệp và hạ tầng, ta sẽ bỏ qua tài sản cạnh tranh quan trọng nhất: di sản Kinh Bắc. Đền Đô, đình Đình Bảng, chùa Bổ Đà, chùa Vĩnh Nghiêm, làng tranh Đông Hồ, và không gian dân ca Quan họ – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại – tạo nên bản sắc mà ít đô thị nào có được. Chính các giá trị này phải trở thành trụ cột trong phát triển không gian mới, chứ không phải là “vật cản” trong quá trình đô thị hóa. Việc đô thị hóa nhanh luôn đi cùng nguy cơ thu hẹp không gian văn hóa, thương mại hóa di sản nếu thiếu tầm nhìn dài hạn và cơ chế quản lý phù hợp.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy bảo tồn hiệu quả không phải là đóng băng di sản, mà là đưa di sản vào đời sống đương đại, tạo giá trị kinh tế và lan tỏa văn hóa. Với vị thế nằm cạnh Hà Nội và gần Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Ninh có điều kiện trở thành mắt xích trong chuỗi du lịch vùng đồng bằng sông Hồng và tam giác tăng trưởng phía Bắc. Việc hình thành các tuyến du lịch liên vùng giữa Bắc Ninh với các trung tâm này sẽ kéo dài thời gian lưu trú, nâng mức chi tiêu của du khách và phân bổ hợp lý dòng khách. Nhưng để làm được, quy hoạch đô thị Bắc Ninh phải tích hợp đầy đủ nội dung bảo tồn di sản và liên kết vùng, bảo đảm không gian văn hóa không bị xâm lấn khi mở rộng không gian phát triển.

Từ kỳ vọng của người dân đến tiêu chuẩn quản trị đô thị Trung ương

Nâng cấp Bắc Ninh thành phố trực thuộc không chỉ là câu chuyện cấu trúc không gian hay chỉ số kinh tế; đó còn là câu trả lời cho kỳ vọng rất cụ thể của người dân. Với người công nhân, đó là mong muốn được sống và làm việc trong một đô thị văn minh, hiện đại. Với người nông dân, đó là ước vọng đô thị hóa nhưng vẫn giữ được những cánh đồng, dòng sông và những làng quê đáng sống. Những kỳ vọng này đặt sức ép rõ ràng lên quy hoạch: không thể chỉ phân bổ đất đai mà phải gắn chặt với hạ tầng và chất lượng sống trong quá trình phát triển không gian mới.

Theo ý kiến tại Quốc hội, Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương không phải là đích đến, mà là điểm xuất phát cho một hành trình phát triển mới với yêu cầu cao hơn, chuẩn mực hơn và trách nhiệm lớn hơn. Các chuẩn mực đó bao gồm: tổ chức không gian phát triển hợp lý; bảo vệ môi trường; phát triển bền vững; nâng cao chất lượng sống; bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa; xây dựng nền hành chính hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu quản trị của một đô thị Trung ương. Câu hỏi không phải là Bắc Ninh có đủ tiêu chí để trở thành thành phố trực thuộc, mà là có đủ bản lĩnh để giữ được nguyên tắc: tăng trưởng kinh tế không đánh đổi bằng sự mai một văn hóa, mà dùng văn hóa làm nguồn lực và bản sắc riêng.

Kết luận: Không gian hành chính mới phải trở thành không gian kinh tế – văn hóa mới

Nhìn toàn cục, quá trình tái cấu trúc hành chính đi cùng nâng cấp Bắc Ninh thành phố trực thuộc đang mở ra một “cửa sổ cơ hội” hiếm có: không gian phát triển mới, vị thế vùng cao hơn, khả năng trở thành cực tăng trưởng song song với Quảng Ninh. Nhưng cơ hội này sẽ trở thành điểm nghẽn nếu địa giới mới chỉ được xem là ranh quản lý, thay vì là khung tổ chức lại không gian kinh tế – văn hóa. Khi quy hoạch được đặt trên tầm nhìn liên kết, không gian hành chính mới sẽ thực sự thành không gian kinh tế mới, nơi công nghiệp công nghệ cao, đô thị hiện đại và di sản Kinh Bắc cùng tồn tại, hỗ trợ lẫn nhau.

Điều Bắc Ninh cần lúc này không phải thêm khẩu hiệu, mà là một chiến lược thực thi rõ ràng: rà soát và đồng bộ các loại quy hoạch, tăng năng lực quản trị của chính quyền 2 cấp, tích hợp bảo tồn di sản và liên kết vùng ngay từ thiết kế không gian đô thị. Sở Xây dựng đã bắt đầu tham mưu kế hoạch thực hiện quy hoạch, nhấn mạnh yêu cầu rà soát tổng thể và tập huấn công tác phát triển đô thị cho cơ sở – đây là bước khởi đầu quan trọng nhưng chưa đủ. Bắc Ninh chỉ thực sự xứng đáng với địa vị thành phố trực thuộc khi người công nhân, nông dân, nghệ nhân và doanh nhân đều cảm nhận được chất lượng sống tốt hơn trong không gian đô thị mới mà họ là chủ thể.