Bản ghi nhớ y tế 5 năm: Từ hợp tác sang tự chủ
Bản ghi nhớ y tế 5 năm giữa Mỹ và Việt Nam là một thỏa thuận hợp tác y tế song phương nhằm tăng cường phòng chống bệnh truyền nhiễm, hỗ trợ Việt Nam chuyển sang tự chủ trong các chương trình phòng chống HIV/AIDS, lao và xây dựng hệ thống y tế có khả năng phát hiện, ứng phó hiệu quả với các dịch bệnh mới nổi và tái nổi, đồng thời góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng hai nước trong dài hạn.
Điểm quan trọng của Bản ghi nhớ y tế 5 năm không phải ở việc Mỹ tiếp tục rót thêm hỗ trợ, mà ở việc hợp tác y tế Mỹ Việt Nam được thiết kế lại để đẩy Việt Nam đến vị trí “tự đứng vững”. Ngày 11/9, hai nước ký Bản ghi nhớ về hợp tác y tế có thời hạn 5 năm, tập trung vào phòng, chống bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là chương trình phòng chống HIV/AIDS và lao. Thay vì duy trì mô hình phụ thuộc viện trợ, thỏa thuận mới đặt mục tiêu chuyển giao thành quả, củng cố năng lực trong nước để Việt Nam chủ động giữ vững những gì đã đạt được hơn hai thập kỷ qua. Trong bối cảnh dịch bệnh xuyên biên giới ngày càng phức tạp, đây là bước ngoặt cho cả an ninh y tế và vị thế chính sách y tế của Việt Nam.
Chiến lược toàn cầu của Mỹ và áp lực tự chủ của Việt Nam
Không thể hiểu hợp tác y tế Mỹ Việt Nam lần này nếu tách khỏi Chiến lược Y tế Toàn cầu “Nước Mỹ trên hết” của Chính quyền Trump. MOU y tế nằm trong khuôn khổ chiến lược đó, phản ánh cách Mỹ nhìn y tế như một phần của an ninh quốc gia, nơi việc hỗ trợ Việt Nam cũng là cách bảo vệ người dân Mỹ trước bệnh truyền nhiễm không có biên giới. Tư duy này có tính thực dụng rõ rệt: đầu tư đồng đầu tư vào hệ thống y tế Việt Nam để hạn chế nguy cơ dịch bệnh lan sang Mỹ là lựa chọn khôn ngoan, vừa nhân đạo vừa có lợi ích trực tiếp.
Về phía Việt Nam, Bản ghi nhớ y tế 5 năm xuất hiện đúng lúc chính sách trong nước dịch chuyển mạnh sang yêu cầu tự chủ. Theo Luật Phòng bệnh, Nghị quyết số 72-NQ/TW và Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển, Việt Nam đặt mục tiêu tăng đầu tư nguồn lực nội địa cho y tế và nâng cao năng lực tự chủ. Nói cách khác, ngay cả khi nguồn lực bên ngoài còn, Việt Nam buộc phải học cách không phụ thuộc. Thỏa thuận với Mỹ vì thế là “cái bắt tay hai chiều”: Mỹ cần một đối tác có hệ thống y tế đủ mạnh để phòng tuyến dịch bệnh hiệu quả; Việt Nam cần một giai đoạn chuyển tiếp có kiểm soát để bước từ nhận hỗ trợ sang tự chủ mà không đánh mất thành quả đã xây dựng suốt nhiều năm.
HIV/AIDS và lao: Từ cứu trợ sang cấu trúc tự chủ
Lĩnh vực phòng chống HIV/AIDS và lao là “trái tim” của hợp tác y tế Mỹ Việt Nam trong MOU lần này, không chỉ vì đây là những bệnh truyền nhiễm gây gánh nặng lớn, mà còn vì chúng tiêu biểu cho quá trình chuyển từ tài trợ sang tự chủ. Bản ghi nhớ sẽ hỗ trợ Việt Nam chuyển sang tự chủ hoàn toàn đối với các chương trình phòng chống HIV/AIDS và bệnh lao. Điều này nghĩa là các hoạt động phát hiện, điều trị, duy trì bệnh nhân trong chăm sóc, cũng như các chương trình phòng ngừa sẽ dần được tài trợ, quản lý và vận hành bằng nguồn lực, thể chế và nhân lực trong nước.
Nhìn từ góc độ người dân, thay đổi này sẽ chỉ có ý nghĩa tích cực nếu hệ thống phòng chống HIV/AIDS và lao không bị “hụt hơi” khi viện trợ nước ngoài giảm. Thông qua cơ chế đồng đầu tư, hai nước đặt mục tiêu chung tay cứu sống người bệnh, ngăn ngừa sự lây lan của bệnh truyền nhiễm và củng cố hệ thống y tế tại Việt Nam. Vấn đề là liệu các địa phương có đủ năng lực tài chính và quản trị để duy trì thuốc, xét nghiệm, nhân lực chuyên môn sau khi dự án quốc tế rút dần? Câu trả lời phụ thuộc vào cách Việt Nam thực sự biến khẩu hiệu tự chủ thành phân bổ nguồn lực cụ thể, chứ không dừng lại ở văn bản định hướng.
An ninh y tế và lợi ích kinh tế: Vì sao người dân Việt Nam được hưởng lợi
Điểm đáng chú ý trong cách hai bên mô tả hợp tác y tế Mỹ Việt Nam là họ liên tục nhấn mạnh đến tương lai an toàn và thịnh vượng hơn cho người dân hai nước. Bệnh truyền nhiễm không có biên giới, nên tăng năng lực phát hiện và ứng phó với các bệnh mới nổi, tái nổi tại Việt Nam cũng đồng nghĩa với việc dựng thêm một lớp phòng tuyến cho hệ thống y tế Mỹ. Nhưng ở cấp độ người dân Việt Nam, một hệ thống y tế vững hơn không chỉ là ít dịch bệnh hơn; đó còn là điều kiện để nền kinh tế vận hành ổn định và các mục tiêu phát triển đầy tham vọng không bị gián đoạn bởi những cú sốc y tế.
Hai nước đều thừa nhận rằng dân số khỏe mạnh là yếu tố thiết yếu để Việt Nam đạt mục tiêu phát triển kinh tế và làm sâu sắc hơn hợp tác kinh tế, an ninh trong khuôn khổ quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện. Thay vì coi y tế là lĩnh vực chi tiêu thuần túy, MOU y tế 5 năm đặt y tế vào trung tâm chiến lược phát triển. Nếu Việt Nam tận dụng được giai đoạn 5 năm này để đào tạo nhân lực, chuẩn hóa hệ thống giám sát dịch, và kết nối y tế với bảo hiểm, an sinh xã hội, thì người dân sẽ cảm nhận hợp tác y tế không phải là câu chuyện ngoại giao xa vời, mà là ít xếp hàng chờ khám hơn, ít lo thiếu thuốc hơn và ít nỗi sợ dịch bệnh bất ngờ hơn.
Giữ vững thành quả và bước đi tiếp theo trong 5 năm tới
Sau hơn hai thập kỷ, Mỹ và Việt Nam đã sát cánh để cứu sống người bệnh và củng cố hệ thống y tế. Thành quả này không nhỏ: Mỹ đã hỗ trợ với tổng trị giá hơn 930 triệu USD kể từ năm 2004 và giờ mô hình đồng đầu tư được thiết kế để các cơ sở y tế Việt Nam tiếp nhận, duy trì và phát huy những thành quả đó một cách bền vững. Dù các con số viện trợ không còn là trọng tâm được nhắc đến, thông điệp rõ ràng là giai đoạn mới sẽ đo lường thành công bằng mức độ Việt Nam tự chủ, chứ không phải bằng quy mô hỗ trợ tiếp nhận.
Quan hệ đối tác 5 năm hướng tới tương lai được hai bên mô tả như một cam kết đối với an ninh và thịnh vượng chung, và là con đường hướng tới một thế giới khỏe mạnh, an toàn hơn. Từ nay đến hết chu kỳ MOU, câu hỏi lớn là liệu Việt Nam có biến được hỗ trợ kỹ thuật, đồng đầu tư và định hướng chính sách thành cải cách hệ thống, hay để thời cơ trôi qua thành thêm một dự án đẹp trên giấy. Nếu chúng ta chấp nhận rằng phòng chống HIV/AIDS, lao và bệnh truyền nhiễm là phép thử cho năng lực tự chủ y tế, thì 5 năm tới sẽ là bài kiểm tra thực tế: Việt Nam có thể tự bảo vệ sức khỏe chính dân mình mà không cần “gậy chống” thường trực từ bên ngoài hay không.
