Từ mốc 50 năm ngoại giao đến tầm nhìn mới cho hợp tác giáo dục Việt Thái
Hợp tác giáo dục Việt Thái là quá trình hai nước dùng trường đại học, trung tâm nghiên cứu, phong trào sinh viên và các sáng kiến văn hóa để xây dựng hiểu biết lẫn nhau, bồi dưỡng nguồn nhân lực chung và tạo ra mạng lưới trao đổi sinh viên Đông Nam Á phục vụ tầm nhìn phát triển dài hạn của khu vực, vượt ra ngoài khuôn khổ các lễ kỷ niệm ngoại giao mang tính nghi thức. Năm học 2026-2027 diễn ra đúng thời điểm Việt Nam và Thái Lan kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao (1976-2026), biến giáo dục, văn hóa thành tâm điểm chú ý thay vì phần phụ trang trí cho quan hệ chính trị. Nhìn từ góc độ này, mốc "quan hệ ngoại giao 50 năm" không phải trạm dừng để nhìn lại mà là điểm xuất phát của một thế hệ mới: các nhà nghiên cứu trẻ, lưu học sinh, các nhà ngoại giao văn hóa đang coi giảng đường và cộng đồng kiều bào là tuyến đầu của Đối tác Chiến lược toàn diện.
Trung tâm Việt Nam học tại Khon Kaen: bước ngoặt mang tính thể chế
Nếu phải chọn một biểu tượng cho chiều sâu mới của hợp tác giáo dục Việt Thái, Trung tâm Việt Nam học tại Đại học Khon Kaen là ứng viên thuyết phục nhất. Sau một quá trình chuẩn bị, ý tưởng về trung tâm đã được các trường đại học và cơ quan ngoại giao biến thành hiện thực, với lễ khánh thành trong tháng 9, gắn với một biên bản ghi nhớ hợp tác Việt Nam – Thái Lan về giao lưu văn hóa, giáo dục và giao lưu nhân dân. Sự hiện diện của một trung tâm Việt Nam học có quy mô, tầm ảnh hưởng khu vực tại Khon Kaen cho thấy cam kết thể chế: Thái Lan không chỉ muốn dạy vài lớp tiếng Việt, mà muốn đào tạo chuyên gia, nghiên cứu lịch sử, xã hội, văn hóa Việt Nam một cách bài bản. Đây là nền tảng để các chương trình trao đổi sinh viên Đông Nam Á đi từ mức “tham quan” sang mức “đồng kiến tạo tri thức”, và để tiếng Việt trở thành ngôn ngữ được hoạch định chiến lược trong hệ thống giáo dục Thái Lan.
Các trường khoa học xã hội và nhân văn: mở "băng thông" cho mạng lưới khu vực
Không có những hợp tác đa tầng của các trường khoa học xã hội và nhân văn, trung tâm Việt Nam học khó lòng trở thành hạt nhân cho một mạng lưới khu vực. Từ cuối thập niên 1990, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc ĐHQG Hà Nội đã ký các MoU đầu tiên với đối tác Thái và hiện duy trì hợp tác với những đại học hàng đầu như Mahidol, Thammasat, Khon Kaen, Chiang Mai. Cấp trường được mô tả như tạo ra một "băng thông" rộng và khả thi để khoa, bộ môn và từng nhà khoa học triển khai chương trình dài hạn, từ trao đổi sinh viên, đào tạo sau đại học đến nghiên cứu Mekong học và Thái Lan học. Một phát biểu mang tính định lượng cho thấy chiều sâu của xu hướng này: "Hàng năm, hai bên trao đổi khoảng hơn 200 lượt sinh viên, học viên sau đại học". Con số đó không chỉ là thống kê, mà là bằng chứng cho thấy hợp tác giáo dục đã trở thành dòng chảy thường xuyên, góp phần hình thành mạng lưới tri thức chung của tiểu vùng sông Mekong thông qua các thỏa thuận nghiên cứu và đổi mới sáng tạo với 17 trường đại học trong khu vực.
Phong trào sinh viên và kiều bào: những "đại sứ trẻ" nối dài cây cầu hữu nghị
Ở tầng nòng cốt của giao lưu nhân dân, Hội Sinh viên Việt Nam tại Thái Lan cho thấy thế hệ trẻ không chỉ thụ hưởng mà đang gánh trách nhiệm dẫn dắt hợp tác tương lai. Được thành lập cuối năm 2017, hội nhanh chóng trở thành "ngôi nhà chung" của hàng trăm lưu học sinh, nghiên cứu sinh Việt Nam khắp các vùng miền Thái Lan. Các cuộc thi tìm hiểu lịch sử cách mạng, nghị quyết của Đảng, hoạt động kỷ niệm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, hỗ trợ đồng bào bị thiên tai… làm rõ điều hội theo đuổi: giữ bản sắc, nuôi dưỡng lòng yêu nước, đồng thời gieo tinh thần hữu nghị trong môi trường Thái Lan. Những hoạt động như "VSAT Reunion 2026" hay tuyên dương "Sinh viên 5 tốt", "Nhà nghiên cứu khoa học trẻ Việt Nam tại Thái Lan" cho thấy một tầng lớp ưu tú đang hình thành trong cộng đồng lưu học sinh. Chính vì vậy, nhận định sinh viên Việt tại Thái Lan mang sứ mệnh những "đại sứ trẻ" nối dài cây cầu hữu nghị không phải khẩu hiệu, mà là mô tả đúng thực tế vận động của phong trào.
Sách, cuộc thi áo dài, tiếng Việt: ngoại giao văn hóa được thiết kế cho dài hạn
Kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam – Thái Lan đang kích hoạt một loạt sáng kiến văn hóa và giáo dục được thiết kế có chủ ý cho tương lai chứ không chỉ phục vụ lễ đài. Cuốn sách "5 thập kỷ Quan hệ Ngoại giao Thái Lan - Việt Nam: Lịch sử, Xã hội, Văn hóa và Hợp tác" tập hợp nghiên cứu của 20 học giả hai nước, là kết quả chuẩn bị kéo dài hai năm và tạo ra khung phân tích chung cho các nhà nghiên cứu trẻ. Ở hướng ngoại giao văn hóa đại chúng, cuộc thi Người đẹp Áo dài Việt Nam – Thái Lan lần thứ nhất là sân chơi kết nối thế hệ trẻ kiều bào với thế hệ đi trước, lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam trong xã hội Thái. Song song, các lớp tiếng Việt trực tuyến miễn phí và bồi dưỡng giảng dạy tiếng Việt cho thấy hai bên đang coi ngôn ngữ là hạ tầng mềm của quan hệ đối tác. Chuỗi hoạt động chào mừng mốc 50 năm – từ khánh thành trung tâm Việt Nam học đến các chương trình giao lưu nhân dân – đang tạo ra đà phát triển cho những khung hợp tác dài hạn, nơi giáo dục và văn hóa giữ vai trò trụ cột, kết nối thế hệ trẻ hai nước.
