Từ bắt tay năm 1976 đến mốc 50 năm: quan hệ láng giềng được tái định nghĩa
Quan hệ ngoại giao Việt Nam Thái Lan là tiến trình 50 năm hai nước láng giềng Đông Nam Á chuyển từ hoài nghi và khác biệt sang xây dựng lòng tin, hội nhập khu vực, và cuối cùng là xác lập khuôn khổ đối tác chiến lược toàn diện với sự gắn kết sâu trên các trụ cột chính trị, kinh tế, an ninh và giao lưu nhân dân.
Trọng tâm của dịp 50 năm thiết lập quan hệ là nhìn lại quyết định mang tính bước ngoặt ngày 6/8/1976, khi tại Hà Nội, Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Duy Trinh và người đồng cấp Thái Lan Bhichai Rattakul ký thông cáo chung thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Sự kiện này khép lại một giai đoạn dài nghi kỵ trong Chiến tranh Lạnh, mở cánh cửa để hai nước từng cạnh tranh ảnh hưởng trên bán đảo Đông Dương bước vào hành trình hợp tác. Từ dấu mốc ấy đến năm kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ (6/8/1976 – 6/8/2026), quan hệ giữa Cộng hòa XHCN Việt Nam và Vương quốc Thái Lan liên tục được củng cố, phát triển trên mọi lĩnh vực, cho thấy cả hai đã chủ động tái định nghĩa lợi ích chiến lược của mình trên nền tảng láng giềng hữu nghị và hợp tác Đông Nam Á.
Ngoại giao cấp cao: Từ những chuyến thăm tiên phong đến đối tác chiến lược toàn diện
Nếu năm 1976 là cái bắt tay pháp lý đầu tiên, thì chính ngoại giao cấp cao liên tục sau đó mới là động lực làm dày lên lòng tin chính trị giữa hai nước. Việc Thủ tướng Phạm Văn Đồng thực hiện chuyến thăm chính thức đầu tiên tới Thái Lan từ 6–10/9/1978, được nhân dân tỉnh Narathiwat nồng nhiệt đón chào, cho thấy Bangkok và Hà Nội đã chọn đối thoại thay cho đối đầu khi khu vực còn nhiều bất ổn. Tuyên bố chung Việt Nam – Thái Lan do hai Thủ tướng Phạm Văn Đồng và Kriangsak Chomanan ký tại Bangkok ngày 10/9/1978 tạo khuôn khổ chính trị sơ khởi cho giai đoạn hợp tác sau chiến tranh.
Từ đó, dòng chảy tiếp xúc cấp cao trở nên dày đặc: các chuyến thăm của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Võ Văn Kiệt năm 1991, các cuộc tiếp xúc giữa lãnh đạo Nhà nước hai bên đầu thập niên 1990, đến việc Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng thăm chính thức Thái Lan và thăm Làng hữu nghị Thái – Việt ở Nakhon Phanom ngày 27/6/2013, đều gửi chung một thông điệp: Việt Nam – Thái Lan coi nhau là đối tác, không còn là đối thủ khu vực. Đỉnh cao của xu hướng này là ngày 16/5/2025, khi hai bên chính thức nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện – một lựa chọn có tính tính toán chiến lược rõ rệt trong bối cảnh cấu trúc khu vực biến động. Việc đồng thời ký Chương trình hành động triển khai quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giai đoạn 2026–2031 vào ngày 28/5/2026 cho thấy quyết tâm không để khuôn khổ này dừng ở khẩu hiệu.
Kinh tế – thương mại: Từ bổ sung lẫn nhau đến liên kết chuỗi cung ứng
Sự nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện chỉ có ý nghĩa khi được đo bằng lợi ích kinh tế cụ thể. Trong ASEAN, Thái Lan hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam – một vị trí không tự nhiên mà có, mà được xây dựng qua hàng loạt hiệp định hợp tác công nghiệp và thương mại ký từ những năm 1990. Quan hệ ngoại giao Việt Nam Thái Lan vì thế không còn dừng ở ngoại giao chính trị, mà chuyển mạnh sang ngoại giao kinh tế với mục tiêu cùng hưởng lợi từ chuỗi giá trị khu vực. Một câu nói phù hợp để trích dẫn là: "Năm 2025, tổng kim ngạch thương mại hai chiều đạt 22,1 tỷ USD, tăng 9% so với năm 2024".
Trong 6 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch thương mại hai chiều đã vượt 13,3 tỷ USD, tăng 27% so với cùng kỳ năm 2025, với xuất khẩu của Việt Nam sang Thái Lan tăng 33% và nhập khẩu tăng 22%. Cấu trúc hàng hóa cũng cho thấy hai nền kinh tế đang bổ sung chứ không triệt tiêu lẫn nhau: Việt Nam xuất khẩu điện thoại, máy tính, sản phẩm điện tử, máy móc, phương tiện vận tải, sản phẩm hóa chất, sắt thép, dầu thô, dệt may, rau quả, thủy sản, trong khi nhập khẩu máy vi tính, thiết bị điện tử, ô tô nguyên chiếc, hàng điện gia dụng từ Thái Lan. Cùng với các đường bay mới, như đường bay thẳng từ sân bay Don Mueang (Bangkok) đến Đà Nẵng, bức tranh này cho thấy hai nước đang dịch chuyển từ thương mại đơn thuần sang liên kết chuỗi cung ứng và dịch vụ, phù hợp chiến lược "Ba Kết nối": chuỗi cung ứng, doanh nghiệp – địa phương, và các chiến lược tăng trưởng bền vững.
Giao lưu nhân dân và hợp tác Đông Nam Á: Láng giềng gần, đối tác khu vực
Một quan hệ đối tác chiến lược toàn diện chỉ bền khi được chống đỡ bởi nền tảng xã hội. Ở trục này, Việt Nam và Thái Lan đã khôn khéo dùng giao lưu nhân dân để hóa giải định kiến và xây dựng sự thân thuộc. Các hoạt động như việc Công chúa Thái Lan Maha Chakri Sirindhorn thăm phố phường Hà Nội năm 1993, hay tới thăm Trường Tiểu học Nguyễn Tất Thành ở Đông Hà trong khuôn khổ dự án nâng cao chất lượng cuộc sống cho trẻ em và thiếu niên khu vực châu Á – Thái Bình Dương do Quỹ công chúa tài trợ, đã biến hình ảnh hai dân tộc từ xa lạ thành gần gũi hơn. Hiện 20 tỉnh, thành phố của Việt Nam đã ký thỏa thuận hợp tác, kết nghĩa với các địa phương của Thái Lan – con số cho thấy một mạng lưới kết nối đa tầng, không chỉ bó hẹp ở trung ương.
Trong không gian hợp tác Đông Nam Á, quan hệ Việt Nam – Thái Lan đang ngày càng mang tính trục, chứ không phải lẻ tẻ. Cả hai thường xuyên gặp gỡ bên lề các cơ chế liên nghị viện và khuôn khổ ASEAN, như cuộc gặp giữa Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và Chủ tịch Quốc hội, Chủ tịch Hạ viện Thái Lan Wan Muhamad Noor Matha tại Vientiane trong khuôn khổ AIPA-45, hay việc Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul dự Diễn đàn Tương lai ASEAN lần thứ ba tại Hà Nội từ ngày 8–9/6/2026. Những cơ chế tham vấn như Ủy ban hỗn hợp về hợp tác song phương cấp Bộ trưởng Ngoại giao (họp lần thứ 5 vào 4/2024) và Tham khảo Chính trị cấp Thứ trưởng Ngoại giao (lần thứ 10 vào 9/2024) giúp hai nước điều chỉnh lợi ích, hạn chế bất đồng và cùng định hình vai trò trong ASEAN.
Từ 50 năm đến tầm nhìn 2031: Giữ nhịp chiến lược, tránh tự mãn
Dịp 50 năm thiết lập quan hệ không nên được hiểu như một lễ kỷ niệm thuần túy, mà là thời điểm để hai bên rà soát lại chất lượng của đối tác chiến lược toàn diện. Thư mừng của lãnh đạo hai nước – trong đó có Thủ tướng Việt Nam Lê Minh Hưng và Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul – nhấn mạnh mốc kỷ niệm này đến đúng lúc quan hệ đối tác chiến lược toàn diện đang phát triển tích cực. Nhưng phát triển tích cực hôm nay không đảm bảo thành công ngày mai, nếu không tiếp tục cụ thể hóa Chương trình hành động 2026–2031 bằng các dự án kết nối chuỗi cung ứng, kết nối doanh nghiệp – địa phương, và các sáng kiến tăng trưởng bền vững.
Ở tầm khu vực, nửa thế kỷ quan hệ ngoại giao Việt Nam Thái Lan đã chứng minh một điều: Đông Nam Á chỉ có thể ổn định và thịnh vượng khi các nước lớn trong khu vực chọn hợp tác thay vì ganh đua ảnh hưởng. Quan hệ này góp phần "vì hòa bình, hợp tác, phát triển của khu vực và trên thế giới" – nhưng để giữ được vai trò đó, hai bên phải dám bàn cả những vấn đề nhạy cảm như điều chỉnh chính sách lao động, khi đang xúc tiến ký mới Thỏa thuận tuyển dụng lao động để tạo cơ chế cho lao động phổ thông Việt Nam sang làm việc tại Thái Lan. Kết luận hợp lý cho giai đoạn mới là: 50 năm đầu đã thiết lập lòng tin; 5 năm tới sẽ là bài kiểm tra xem Việt Nam và Thái Lan có biến được lòng tin ấy thành sức mạnh chiến lược chung trong ASEAN hay không.
