Một dự thảo, nhiều nút thắt tuân thủ
Tháo gỡ hồ sơ thuế tồn đọng là nhóm biện pháp đặc thù nhằm giúp người nộp thuế bổ sung hồ sơ, xử lý mã số thuế của đơn vị ngừng hoạt động và bảo vệ người bị dùng trái phép thông tin đăng ký kinh doanh. Đây là dự thảo chính sách, chưa phải quy định đã có hiệu lực. Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về dự thảo Nghị quyết của Chính phủ, đề xuất giải pháp cho nhiều vướng mắc tuân thủ khác nhau. Việc phân biệt từng nhóm là cần thiết: giảm phạt không đồng nghĩa xóa mọi khoản nợ tiền thuế, còn cơ chế xử lý mã số thuế doanh nghiệp không tự động miễn nghĩa vụ của đơn vị. Gỡ thủ tục cho doanh nghiệp rời thị trường là cần thiết, nhưng chính sách phải giữ ranh giới rõ với hành vi trốn thuế và gian lận.
Áp lực xử lý đã tích tụ ở quy mô lớn. Tính đến ngày 23/10/2026, có 2.518.440 người nộp thuế đã ngừng kinh doanh nhưng chưa chấm dứt hiệu lực mã số thuế hoặc không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cũng nêu còn khoảng 2,8 triệu mã số thuế chưa đóng của đơn vị đã dừng hoạt động hoặc không hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Hai số liệu cho thấy điểm nghẽn không thể giải quyết bằng một biện pháp duy nhất.
Giảm phạt có điều kiện, không xóa trách nhiệm
Đề xuất giảm phạt thuế nhắm tới doanh nghiệp, tổ chức chịu hoàn tất hồ sơ khai thuế còn thiếu. Theo tiến độ dự thảo, hồ sơ hoàn thành từ ngày nghị quyết có hiệu lực đến hết 30/6/2027 chịu mức phạt bằng 30% mức hiện hành; giai đoạn 1/7 đến 31/12/2027 là 50%; từ 1/1 đến 30/6/2028 là 70%. Nói cách khác, mức giảm sâu nhất dành cho người khắc phục sớm, chứ không phải xóa phạt vô điều kiện. Hộ, cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai được đề xuất áp dụng mức phạt bằng 50% trong thời gian chính sách; hộ khoán thuộc một cơ chế riêng. Các trường hợp có dấu hiệu trốn thuế, gian lận, dùng hóa đơn bất hợp pháp hoặc đang bị thanh tra, điều tra, truy tố, xét xử không được hưởng ưu đãi.
Bộ Tài chính ước tính khoảng 1,6 triệu hồ sơ có thể được nộp bổ sung. Nếu hoàn thành trong giai đoạn chịu mức phạt bằng 30% mức hiện hành, số tiền phạt dự kiến giảm khoảng 12.670 tỷ đồng; các giai đoạn tiếp theo, mức giảm dự kiến lần lượt khoảng 9.100 tỷ đồng và 5.600 tỷ đồng. Đây là khoản giảm tiền phạt vi phạm thủ tục, không nên đánh đồng với xóa nợ tiền thuế. Một cơ chế riêng được nêu trong thông tin về phát biểu của Bộ trưởng là cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu, báo cáo Quốc hội xem xét xóa nợ thuế môn bài và miễn tiền phạt chậm nộp để làm sạch dữ liệu; đó chưa phải chính sách đã được thông qua.
Dọn mã số thuế tồn đọng, giảm thủ tục vô ích
Với người nộp thuế đã ngừng hoạt động hoặc không còn ở địa chỉ đăng ký, dự thảo cho phép không nộp hồ sơ cho kỳ không phát sinh nghĩa vụ thuế trong thời gian cơ quan thuế ghi nhận tình trạng này. Đơn vị bị thu hồi giấy phép cũng có thể được miễn nộp hồ sơ trong thời gian bị thu hồi, ngoại trừ hồ sơ quyết toán đến thời điểm thu hồi. Cách tiếp cận này hợp lý: bắt một doanh nghiệp không có doanh thu, chi phí hay hóa đơn tiếp tục khai hồ sơ lịch sử vừa tạo gánh nặng cho đơn vị, vừa khiến cơ quan thuế xử lý thêm giấy tờ không cần thiết. Tuy vậy, hồ sơ còn thiếu trước thời điểm ghi nhận ngừng hoạt động và hồ sơ của kỳ có phát sinh nghĩa vụ vẫn phải nộp; trường hợp trốn thuế, gian lận hoặc đang bị xử lý cũng bị loại trừ.
Dự thảo còn đề xuất xem xét chấm dứt hiệu lực mã số thuế với người nộp thuế đã ngừng hoạt động ít nhất 10 năm, không có nợ thuế và không thuộc diện thanh tra, điều tra, truy tố hay xét xử. Trước khi xử lý, cơ quan thuế phải công khai danh sách dự kiến trong 30 ngày; người nộp thuế có thể đề nghị khôi phục mã số thuế và các bên liên quan có thể gửi ý kiến phản đối. Cơ chế này có thể làm sạch dữ liệu, nhưng điều kiện công khai và phản hồi là chốt an toàn quan trọng để tránh đóng nhầm mã số còn cần thiết.
Người bị mạo danh cần một lối bảo vệ rõ ràng
Một nhóm vướng mắc khác không bắt nguồn từ việc doanh nghiệp chậm tuân thủ, mà từ việc cá nhân bị giả mạo thông tin để đăng ký thành lập doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh. Trong chiến dịch làm sạch mã số thuế, cơ quan thuế tiếp nhận 614 phản ánh về tình trạng thông tin cá nhân bị sử dụng trái phép. Theo dự thảo, người bị mạo danh có thể được tạm thời chưa áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh nếu đã gửi văn bản đề nghị cơ quan đăng ký kinh doanh hoặc cơ quan thuế và công an xử lý vụ việc. Đây là một bảo vệ thiết thực: người bị hại không nên gánh hệ quả đi lại chỉ vì một hồ sơ thành lập doanh nghiệp họ không tạo ra. Tuy nhiên, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào quy trình xác minh nhanh và sự phối hợp giữa các cơ quan.
Bộ Tài chính cho biết kết quả xử lý thực chất của chiến dịch làm sạch mã số thuế còn hạn chế do thủ tục rút khỏi thị trường phức tạp, người nộp thuế thiếu hồ sơ, sổ sách hoặc người đại diện, trong khi dữ liệu thuế và đăng ký kinh doanh chưa đồng bộ. Cơ quan này dự kiến trình Chính phủ xem xét, ban hành nghị quyết trước ngày 15/12/2026; theo dự thảo, các chính sách đặc thù kéo dài đến hết 30/6/2028. Kết luận cần giữ rõ: đây vẫn là đề xuất đang chờ quyết định. Nếu được thông qua với hướng dẫn minh bạch, nó có thể giúp người tự khắc phục hồ sơ và người bị mạo danh thoát khỏi những vướng mắc không đáng có, đồng thời không biến giảm phạt thành miễn trách nhiệm.
