Biển và rùa biển: từ kế sinh nhai đến lẽ sống
Hành trình bảo tồn rùa biển của Nguyễn Tôn Xuân Sáng là câu chuyện một ngư dân Nhơn Hải biến tình yêu với biển thành cam kết bảo vệ rạn san hô, ổ trứng rùa và xây dựng cộng đồng bảo vệ biển, trong đó biển không còn là kế sinh nhai đơn thuần mà trở thành một phần máu thịt của đời anh và là nguồn trách nhiệm chung của cả làng chài. Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm nghề biển, từ năm 6-7 tuổi cuộc sống của Sáng gắn với những con sóng, với ký ức mặn nồng của làng chài Nhơn Hải. Biển nuôi sống gia đình, nhưng đồng thời khiến anh thấy rõ sự mong manh của tài nguyên: san hô gãy nát, rác thải chằng chịt dưới đáy, rùa biển thưa dần. Từ chỗ coi biển là “miếng cơm manh áo”, anh bắt đầu nhìn nó như một cơ thể sống cần được chữa lành. Chính chuyển biến nội tâm đó là nền tảng để một ngư dân bình thường dần trở thành nhà bảo tồn rùa biển được cả cộng đồng tôn trọng.
Dấu mốc 2006: khi ngư dân quyết định không quay đi
Năm 2006 là khoảnh khắc buộc Sáng phải lựa chọn: tiếp tục đánh bắt như bao đời hay đứng về phía những sinh vật đang kiệt quệ. Trong những chuyến lặn ngắm san hô, bắt ốc, anh tận mắt thấy nguồn lợi thủy sản suy giảm trong khi rác thải ngày một nhiều dưới đáy biển. Một người gắn với biển từ tấm bé mà giả vờ không thấy thì là tự phản bội chính mình. Vì thế, anh tình nguyện tham gia nhóm đồng quản lý bảo vệ môi trường biển, bắt đầu công việc không dễ: thuyết phục bà con bỏ thuốc nổ, xung điện, chấp nhận giảm lợi nhuận trước mắt để giữ lại tương lai cho cả vùng biển. Quan điểm của anh rất thẳng: nếu tiếp tục khai thác tận diệt, Nhơn Hải sẽ mất chính thứ làm nên bản sắc của mình. Bảo tồn rùa biển và rạn san hô vì thế không phải thú chơi của vài người thích thiên nhiên, mà là quyết định sinh tồn của cả cộng đồng.
Lần đầu “đỡ đẻ” cho rùa biển và những mùa rùa trở thành nhịp sống
Cú chạm trực diện giữa Sáng và bảo tồn rùa biển bắt đầu rất vụng về: một ổ trứng rùa nằm sát mép nước, bị đe dọa bởi từng đợt sóng có thể cuốn trôi mọi sinh linh chưa kịp chào đời. Không có kiến thức, anh hoang mang nhưng không quay lưng; anh gọi điện hỏi chuyên gia, rồi mày mò đọc tài liệu, xem video để học cách di dời ổ trứng rùa an toàn. Từ một người “chưa từng biết cách bảo vệ ổ trứng rùa”, gần 20 năm sau anh trở thành người có mặt trong hầu hết các ca rùa lên bờ sinh sản, theo dõi, khoanh vùng, bảo vệ và hỗ trợ đưa rùa con về biển an toàn. Khoảnh khắc rùa con phá vỏ, bò trên cát hướng ra đại dương với anh là phần thưởng lớn nhất: “Mình không phải người sinh ra chúng, nhưng được chứng kiến những sinh linh nhỏ bé cất bước đầu tiên về phía biển khiến mọi công sức đều xứng đáng”. Khi một người đàn ông làng chài gọi đó là hạnh phúc, ta hiểu vì sao cộng đồng gọi anh là “ông bố của rùa biển”.
Biến cả làng thành cộng đồng bảo vệ biển
Điều đáng kể nhất trong hành trình bảo tồn rùa biển của Sáng không phải số ổ trứng rùa đã cứu, mà là cách anh kéo cả làng bước vào câu chuyện bảo tồn. Anh cùng thanh niên thu gom rác, làm sạch bãi biển, tham gia phục hồi rạn san hô, xây dựng mô hình bè bảo tồn, và quan trọng hơn cả là kiên trì vận động người dân thay đổi thói quen khai thác. Tại Nhơn Hải, bảo vệ môi trường không còn là trách nhiệm của riêng Nhà nước hay một tổ chức; khi từng người không xả rác, không đánh bắt tận diệt, cùng bảo vệ ổ trứng rùa, cộng đồng bảo vệ biển hình thành từ những việc nhỏ nhất. "Gần 20 năm bền bỉ, từ một người dân làng chài chưa từng biết cách bảo vệ ổ trứng rùa, anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng đã trở thành người kết nối cộng đồng trong hành trình gìn giữ biển". Việc bảo tồn rùa biển hiệu quả còn thu hút du khách đến trải nghiệm rùa đẻ trứng, thả rùa con về biển, mở thêm sinh kế du lịch nhưng trên nền tảng tôn trọng hệ sinh thái.
Từ “ông bố của rùa biển” đến tương lai của Nhơn Hải
Khi người dân Nhơn Hải gọi quê mình là “làng bảo vệ”, đó là lời công nhận cho một chuyển đổi âm thầm: từ chỗ xem thiên nhiên như thứ để khai thác, họ bắt đầu nhìn rạn san hô, rong mơ, rùa biển như tài sản chung phải gìn giữ. Sáng chủ động nói chuyện với trẻ em, dạy các em yêu rùa biển, san hô; từ đó, thông điệp bảo tồn chạy ngược về gia đình rồi lan khắp cộng đồng. Theo tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải, nhờ được tuyên truyền, công tác bảo tồn hệ sinh thái biển ở đây đang được người dân thực hiện rất tốt, tạo sinh kế bền vững cho du lịch và mở ra hướng đi mới bên cạnh nghề biển thuần túy. Kết lại, câu chuyện của Nguyễn Tôn Xuân Sáng cho thấy nhà bảo tồn rùa không cần bắt đầu từ phòng thí nghiệm hay văn phòng dự án; đó có thể là một ngư dân quyết không quay lưng trước ổ trứng rùa bên mép nước. Khi một người dám xem biển là máu thịt, không phải mỏ tài nguyên, anh có thể kéo cả cộng đồng cùng bảo vệ. Và tương lai của Nhơn Hải – cũng như nhiều làng chài khác – sẽ phụ thuộc vào việc có thêm bao nhiêu “ông bố của rùa biển” dám sống như thế.
