Hai thách thức đang cùng lúc kéo lùi học sinh
Bạo lực học đường và khủng hoảng đọc hiểu là hai vấn đề song hành, trong đó bắt nạt học sinh làm suy yếu an toàn tâm lý, còn việc không đạt đọc hiểu cơ bản khiến các em không thể tiếp nhận tri thức hiệu quả, tạo ra vòng xoáy tiêu cực bền vững đối với sự phát triển học tập và nhân cách. Kết quả chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế công bố ngày 8/9 đã đặt một tấm gương thẳng trước giáo dục: hơn 7.350 học sinh từ 194 trường trung học cơ sở Việt Nam tham gia và bộc lộ đồng thời tỷ lệ bắt nạt cao cùng năng lực đọc hiểu yếu. Nếu trước đây, chúng ta còn có thể viện dẫn thành tích để ru ngủ, thì những con số mới buộc xã hội phải thừa nhận học đường đang là nơi diễn ra hai cuộc khủng hoảng âm thầm nhưng dai dẳng.
Bạo lực học đường: 20% học sinh bị bắt nạt không phải chuyện cá biệt
Nhìn vào số liệu PISA 2025, điều gây sốc đầu tiên là gần 20% học sinh cấp 2 cho biết bị bắt nạt "vài lần một tháng", với tỷ lệ 19,9% so với mức trung bình 19,6% của khối OECD. Đây không phải hiện tượng cá biệt, mà là dấu hiệu hệ thống: Việt Nam đang đứng trên cả Hàn Quốc (13,5%) và Nhật Bản (15,7%), những quốc gia vốn được xem là nghiêm khắc về kỷ luật học đường. Hình thức bắt nạt phổ biến nhất là trêu chọc (15,8%), tiếp đó là lan truyền tin đồn ác ý (8,7%), đe dọa, đăng thông tin lên mạng khi chưa được đồng ý, đánh hoặc xô đẩy. Bắt nạt trực tuyến đặc biệt nguy hiểm, vì trong 82 trên 86 quốc gia có dữ liệu, điểm Khoa học của nhóm bị bắt nạt qua mạng thấp hơn 13–90 điểm so với học sinh không bị bắt nạt. Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước phải lên tiếng rằng bạo lực học đường đang diễn biến phức tạp và cần sớm giải quyết, đó không chỉ là cảnh báo chính trị mà là lời thú nhận rằng môi trường học tập đang bị xói mòn từ bên trong.
Khủng hoảng đọc hiểu: gần 60% học sinh chưa đạt mức cơ bản
Nếu bạo lực học đường làm tổn thương, thì khủng hoảng đọc hiểu làm tê liệt khả năng học của học sinh. PISA 2025 cho thấy học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm giải quyết vấn đề bằng máy tính. Trong Khoa học, 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, gần với 74% của OECD; ở Toán, tỷ lệ này là 58% so với 65% của OECD. Nhưng ở Đọc hiểu, chỉ 41% học sinh đạt Mức 2 trở lên, nghĩa là khoảng 59% chưa đạt đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA. Mức 2 được xem là năng lực tối thiểu, ở đó học sinh mới bắt đầu biết dùng kiến thức và thông tin để xử lý tình huống quen thuộc trong đời sống. Khi gần 60% học sinh còn chưa tới ngưỡng này, mọi kỳ vọng về tư duy phản biện hay năng lực số đều trở nên xa vời. Bộ giáo dục đã thẳng thắn nhìn nhận: kết quả đặt hệ thống trước hai yêu cầu song hành là nâng mặt bằng năng lực tối thiểu, nhất là đọc hiểu, đồng thời tạo điều kiện cho nhóm học sinh năng lực cao phát triển.
Không thể tách rời bạo lực học đường khỏi năng lực đọc hiểu
Điều đáng lo là bạo lực học đường và yếu kém đọc hiểu không tồn tại tách biệt, chúng nuôi dưỡng lẫn nhau. Học sinh bị bắt nạt, đặc biệt là bắt nạt trực tuyến, thường có kết quả học tập thấp hơn rõ rệt, như việc điểm Khoa học ở nhóm này giảm 13–90 điểm so với mức bình thường. Trong môi trường thiếu an toàn, các em khó có thể tập trung đọc, suy nghĩ và đặt câu hỏi – những kỹ năng nền tảng của đọc hiểu cơ bản. Ngược lại, năng lực đọc hiểu yếu khiến học sinh khó tiếp nhận thông điệp về quyền lợi, cách tìm kiếm hỗ trợ, hoặc nhận diện hành vi bắt nạt. Khi đọc một quy định, một bài viết cảnh báo trên mạng hay tài liệu hướng dẫn bảo vệ bản thân, nhiều em không đủ khả năng chọn thông tin quan trọng, so sánh và đưa ra nhận xét. Vì thế, nói về sức khỏe tinh thần học sinh mà bỏ qua việc đọc hiểu, hay nói về cải thiện điểm số mà quên xử lý bạo lực học đường, đều là cách đối phó hời hợt.
Giải pháp tích hợp: trường, gia đình và xã hội cùng chịu trách nhiệm
PISA 2025 là lần đầu Việt Nam chuyển từ bài trên giấy sang bài trên máy tính, với yêu cầu đọc văn bản số, đa phương thức, điều hướng nhiều màn hình, hiểu bảng, biểu đồ và dữ liệu động. Bộ giáo dục vì thế cho rằng chưa nên vội vàng so sánh điểm với các kỳ trước để kết luận chất lượng giáo dục tăng hay giảm. Tuy vậy, việc hơn nửa học sinh chưa đạt đọc hiểu cơ bản và gần 20% bị bắt nạt nhiều lần mỗi tháng cho thấy hệ thống đang có vấn đề cấu trúc. Cần coi rèn đọc hiểu là nhiệm vụ của mọi môn học, từ Toán có lời văn, Khoa học, đến việc đọc bản đồ, biểu đồ và hướng dẫn trên mạng. Song song, nhà trường phải xây dựng quy trình xử lý bạo lực học đường rõ ràng, tôn trọng tiếng nói học sinh; gia đình cần ngừng xem bắt nạt là "nhỏ nhặt", còn xã hội phải chấm dứt bình thường hóa lời chê bai, giễu cợt. Trong bối cảnh 94% học sinh dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập nhưng chỉ khoảng 70% được dạy cách đánh giá nội dung do AI tạo ra, cách kiểm tra, đánh giá cũng cần điều chỉnh để đo đúng năng lực thật, thay vì khuyến khích học sinh né tư duy. Một hệ sinh thái giáo dục lành mạnh chỉ xuất hiện khi chúng ta cùng lúc giảm bạo lực học đường, nâng đọc hiểu cơ bản và dạy học sinh dùng công nghệ một cách trung thực, an toàn và có ích.
