PISA đọc hiểu: Tín hiệu xấu cho kỹ năng cơ bản của học sinh 15 tuổi
PISA 2025 đọc hiểu là kỳ đánh giá quốc tế do OECD tổ chức nhằm đo lường khả năng học sinh 15 tuổi vận dụng kiến thức đọc, toán và khoa học vào các tình huống thực tế, qua đó phản ánh chất lượng giáo dục và năng lực học sinh trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự lao dốc điểm số lần này cho thấy chúng ta không còn đối mặt với vài “lỗ hổng” nhỏ, mà là một cuộc khủng hoảng kỹ năng đọc học sinh mang tính hệ thống. Khi ngay cả các nền giáo dục châu Âu vốn được xem là ổn định cũng báo động, Đông Nam Á giáo dục không thể tự trấn an rằng mình an toàn. Nếu khu vực chỉ nhìn PISA như một cuộc thi xếp hạng, thay vì một tấm gương phản chiếu năng lực hiểu và tư duy của học sinh, thì sụt giảm điểm thi sẽ tiếp tục kéo dài và ăn sâu vào nền tảng nguồn nhân lực.
Châu Âu sa sút: Bài học trực tiếp cho Đông Nam Á
Điểm số PISA 2025 tại nhiều nước châu Âu giảm mạnh ở cả đọc hiểu và toán, báo hiệu một sự đứt gãy dài hạn chứ không còn là “hậu quả tạm thời của đại dịch”. Tại Đức, kết quả PISA 2025 thấp nhất từ trước tới nay, với khoảng 1/3 học sinh không đạt năng lực cơ bản về đọc và toán, và 1/4 gặp khó khăn ở môn khoa học. Ở Hà Lan, 39% học sinh 15 tuổi thiếu kỹ năng đọc cơ bản, tăng từ 33% của kỳ PISA 2022, còn điểm đọc hiểu đã mất hơn 60 điểm trong một thập kỷ. Giới chuyên gia cho rằng Covid-19 chỉ đẩy nhanh xu hướng sa sút vốn bắt nguồn từ thiếu giáo viên, bất bình đẳng giáo dục và thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin như lướt mạng xã hội và lệ thuộc điện thoại thông minh làm giảm khả năng tập trung và đọc sâu. Nếu Đông Nam Á không rút kinh nghiệm từ sự trượt dài này, khu vực sẽ lặp lại đúng con đường châu Âu, chỉ khác là với nguồn lực yếu hơn.
Bức tranh Đông Nam Á: Khoảng cách lớn và vùng trống dữ liệu
Trong khu vực, sự chênh lệch năng lực học sinh thể hiện rõ qua bảng điểm PISA. Ở môn Toán, Campuchia đạt trung bình 336 điểm, thấp nhất trong 8 quốc gia Đông Nam Á tham gia. Xếp trên là Singapore với 563 điểm, Việt Nam 443, Brunei 435, Thái Lan 407, Malaysia 397, Philippines 371 và Indonesia 364. Đây không chỉ là chênh lệch về kỹ năng, mà còn là tấm bản đồ bất bình đẳng phát triển và chất lượng Đông Nam Á giáo dục. Đáng lo hơn, Lào, Myanmar, Timor-Leste vẫn chưa từng tham gia kỳ PISA nào, do hạn chế về nguồn lực tài chính, hạ tầng kỹ thuật và ưu tiên chính sách giáo dục. Khi một phần lớn khu vực mất trắng dữ liệu, việc nhìn nhận toàn diện về sụt giảm điểm thi và xây dựng chiến lược chung cho kỹ năng đọc học sinh gần như bất khả thi. Đông Nam Á đang bước vào cuộc chơi đo lường năng lực với cả những khoảng tối chưa được soi chiếu.
Ba nhóm nguyên nhân: giáo dục, xã hội và công nghệ
Điểm PISA 2025 đọc hiểu và toán giảm sâu trên toàn khối OECD – lần lượt 28 điểm và 22 điểm so với năm 2015, riêng giai đoạn 2022–2025 giảm thêm 14 và 9 điểm – cho thấy nguyên nhân là cấu trúc chứ không nhất thời. Về giáo dục, thiếu giáo viên kéo dài và chất lượng đào tạo không đồng đều khiến nhiều lớp học không được hỗ trợ đọc hiểu bài bản. Về xã hội, bất bình đẳng kinh tế làm trầm trọng khoảng cách, minh họa qua việc tại Đức chỉ 2% học sinh gia đình thu nhập thấp đạt trình độ cao, trong khi nhóm khá giả là 25%. Về công nghệ, thói quen lướt mạng xã hội và lệ thuộc điện thoại thông minh làm suy giảm khả năng tập trung, khiến đọc sâu trở thành hoạt động “xa xỉ” với nhiều thanh thiếu niên. Nếu các nước Đông Nam Á chỉ tập trung vào nội dung thi, bỏ qua ba trục nguyên nhân này, mọi cải cách sẽ giống như vá áo rách bằng băng dán.
Giải pháp cho Đông Nam Á: đặt lại trọng tâm vào kỹ năng đọc
Trước xu hướng sụt giảm điểm thi toàn cầu, Đông Nam Á không thể chờ thêm một chu kỳ PISA nữa mới hành động. Khu vực cần coi kỹ năng đọc học sinh là năng lực nền tảng, quan trọng ngang với toán và khoa học. Trước hết, các nước nên đầu tư có trọng điểm vào giai đoạn tiểu học, nơi thói quen đọc sâu và hiểu văn bản được hình thành, đồng thời cải thiện điều kiện làm việc để giữ chân giáo viên giỏi, tránh lặp lại tình trạng thiếu giáo viên kéo dài như nhiều nước châu Âu. Song song, chính sách công nghệ trong nhà trường phải hướng học sinh từ “lướt” sang “đọc”, sử dụng thiết bị số như công cụ hỗ trợ hiểu chứ không chỉ tiêu thụ nội dung ngắn. Cuối cùng, những quốc gia chưa tham gia PISA cần ưu tiên nguồn lực để bước vào hệ thống đo lường này, bởi không có dữ liệu thì mọi tuyên bố cải thiện chỉ là cảm tính. Nếu Đông Nam Á tận dụng PISA như hệ thống cảnh báo sớm, khu vực có cơ hội biến khủng hoảng đọc hiểu thành điểm ngoặt đổi mới giáo dục.
