PISA và câu chuyện đọc hiểu học sinh Đông Nam Á
Đọc hiểu học sinh trong kỳ đánh giá PISA là khả năng vận dụng kỹ năng đọc để hiểu, phân tích và phản biện thông tin trong nhiều ngữ cảnh khác nhau, đồng thời phản ánh chiều sâu tư duy ngôn ngữ, cách dạy học và chất lượng giáo dục tổng thể của một quốc gia. Khi nhìn vào điểm PISA Đông Nam Á, chúng ta không chỉ thấy những con số khô khan mà là cả một bức tranh về ưu tiên chính sách, đầu tư nguồn lực và hiệu quả cải cách giáo dục ở từng nước. Khoảng cách điểm số giữa các hệ thống cho thấy học sinh không xuất phát từ cùng một mặt bằng cơ hội, và việc ai đứng đầu hay tụt hậu trong xếp hạng giáo dục khu vực đang dần trở thành áp lực chính trị, kinh tế chứ không chỉ là câu chuyện chuyên môn của ngành.
Từ Singapore đến Campuchia: Những nấc thang chênh lệch
Bức tranh điểm PISA Đông Nam Á hiện lên với một trật tự khá rõ ràng: Singapore đứng đầu khu vực với 563 điểm môn Toán, trong khi Việt Nam đạt 443 điểm, Brunei 435, Thái Lan 407, Malaysia 397, Philippines 371 và Indonesia 364. Ở đáy bảng xếp hạng, học sinh Campuchia chỉ đạt trung bình 336 điểm môn Toán, thấp nhất trong 8 quốc gia tham gia. Dù đây là điểm Toán, các kỳ PISA cho thấy những nước có điểm thấp thường đồng thời yếu ở đọc hiểu học sinh và khoa học. Điều đáng nói là Lào, Myanmar, Timor-Leste thậm chí chưa từng tham gia PISA, do hạn chế về nguồn lực tài chính, hạ tầng kỹ thuật và ưu tiên chính sách giáo dục. Khi một số nước còn đứng ngoài cuộc chơi, khoảng cách chất lượng giáo dục giữa các hệ thống không chỉ là chênh lệch, mà là nguy cơ bị bỏ lại phía sau.
Philippines nhìn sang Việt Nam: Thừa nhận tụt hậu để đổi mới
Trong bối cảnh thành tích học tập của học sinh Philippines liên tục gây lo ngại, một động thái hiếm gặp đã xuất hiện: Bộ trưởng Giáo dục Sonny Angara công khai thừa nhận nước này chỉ nằm ở nhóm giữa về chất lượng giáo dục so với các quốc gia Đông Nam Á. Theo dữ liệu PISA 2022, học sinh Philippines thuộc nhóm có kết quả thấp nhất thế giới ở cả ba lĩnh vực toán, đọc hiểu và khoa học, xếp thứ 77 trên tổng số 81 quốc gia, thấp hơn mức trung bình toàn cầu trong cả ba môn. Đây không còn là vấn đề kỹ thuật mà là lời cảnh báo về nền tảng năng lực của thế hệ trẻ. Trong phiên điều trần về dự toán ngân sách năm 2027 cho ngành giáo dục, ông Angara khẳng định Bộ Giáo dục Philippines đang nhìn sang Việt Nam như một mô hình để tiến hành cải cách, đặc biệt chú trọng đào tạo giáo viên và kỷ luật ngân sách. Chính việc dám đặt mình “đứng sau Singapore, Thái Lan và Malaysia, trong khi Việt Nam đang tiến lên phía trước” đã cho thấy Manila chấp nhận đối diện khoảng cách để tìm đường thay đổi.
Vì sao Việt Nam nổi lên như một điểm sáng giáo dục?
Việt Nam không phải nền kinh tế giàu nhất khu vực, nhưng lại đang trở thành hình mẫu cải cách giáo dục mà Philippines muốn học hỏi. Bộ trưởng Giáo dục Philippines chỉ ra hai trụ cột: dành ít nhất 20% ngân sách quốc gia cho giáo dục và “đặc biệt chú trọng đến giáo viên và công tác đào tạo giáo viên”. Đó không chỉ là những con số ngân sách, mà là lựa chọn chiến lược: coi chất lượng giáo dục, nhất là năng lực đọc hiểu học sinh, là tài sản phát triển dài hạn thay vì khoản chi tiêu phụ. Việc Việt Nam liên tục nằm ở nhóm trên của điểm PISA Đông Nam Á bên cạnh Singapore cho thấy chương trình và phương pháp giảng dạy đã dịch chuyển từ học vẹt sang phát triển năng lực. Khi một nước có thu nhập trung bình đạt kết quả vượt nhiều nền kinh tế lớn hơn, thông điệp gửi tới khu vực rất rõ: nếu không đầu tư nghiêm túc vào giáo viên, nội dung học và kỷ luật ngân sách, mọi khẩu hiệu cải cách giáo dục sẽ chỉ dừng ở giấy tờ.
Khoảng cách PISA và những lựa chọn chính sách phía trước
Điểm PISA Đông Nam Á đang phơi bày sự phân tầng trong xếp hạng giáo dục khu vực: một số nước tiến rất nhanh, một số nước giậm chân tại chỗ, và vài nước vẫn đứng ngoài cuộc. Khi Philippines công khai thừa nhận đang ở nhóm giữa và muốn học mô hình Việt Nam, đó là tín hiệu tích cực cho cải cách giáo dục. Nhưng nếu những quốc gia có điểm thấp như Campuchia hoặc chưa từng tham gia PISA vẫn tiếp tục coi giáo dục là lĩnh vực “thiếu ưu tiên”, khoảng cách về chất lượng giáo dục sẽ nhanh chóng biến thành khoảng cách năng suất, thu nhập và năng lực cạnh tranh. Câu hỏi thực sự không phải ai đang dẫn đầu bảng điểm, mà là chính phủ các nước có dám đặt giáo dục – đặc biệt là năng lực đọc hiểu học sinh – lên vị trí trung tâm của mọi quyết định ngân sách và cải cách hay không. Nếu không, bảng xếp hạng PISA những năm tới sẽ tiếp tục lặp lại câu chuyện quen thuộc: vài điểm sáng đơn lẻ và một vùng tối kéo dài.
