PISA 2025 Việt Nam: Báo động từ kỹ năng đọc hiểu cơ bản
PISA 2025 Việt Nam là kỳ đánh giá học sinh 15 tuổi trong một kỳ thi quốc tế, trong đó điểm số không chỉ đo thuộc bài mà đo khả năng vận dụng kiến thức Toán, Khoa học và đặc biệt là đọc hiểu cơ bản để giải quyết vấn đề thực tế trong môi trường số, từ văn bản truyền thống đến văn bản đa phương thức, bảng biểu và dữ liệu động, qua đó phản ánh chất lượng cốt lõi của giáo dục phổ thông hiện nay.
Tổ chức OECD đã công bố kết quả PISA 2025 với 7.353 học sinh Việt Nam thuộc 194 trường tham gia khảo sát, đại diện cho hơn 1,1 triệu học sinh 15 tuổi. Đáng chú ý nhất: học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm giải quyết vấn đề bằng máy tính. Ở Khoa học, 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên (gần mức 74% của OECD), Toán là 58% so với 65% của OECD. Nhưng ở Đọc hiểu, chỉ 41% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, trong khi OECD là 69%, nghĩa là khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA. Đây không phải là “lỗi kỹ thuật”, mà là tín hiệu cho thấy một lỗ hổng nền tảng đang bị xem nhẹ.
Tại sao con số 59% đáng lo hơn cả một kỳ thi quốc tế
Điểm số PISA có thể thay đổi theo năm, nhưng việc 59% học sinh chưa đạt đọc hiểu cơ bản cho thấy vấn đề không nằm ở “thi trượt”, mà nằm ở năng lực sống và học tập của cả một thế hệ. Mức 2 trong PISA là ngưỡng tối thiểu để học sinh bắt đầu dùng kiến thức và thông tin xử lý các tình huống quen thuộc trong thực tế. Khi đa số học sinh chưa chạm được ngưỡng này, nghĩa là các em sẽ gặp khó khi đọc đề Toán có lời văn, hiểu hiện tượng Khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng. Nó là nút thắt cho mọi môn học, không chỉ Ngữ văn.
Ở chiều tích cực, PISA 2025 mô tả một thế hệ học sinh Việt Nam giàu nỗ lực: 82% tò mò về nhiều vấn đề, 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ khó hơn, chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. 90% học sinh cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em, 85% nói giáo viên giảng đến khi hiểu, 89% nhận được hỗ trợ thêm khi cần. Nói cách khác, chúng ta không đối diện với một thế hệ “lười học”, mà là một hệ thống chưa biết cách biến nỗ lực của học sinh và sự tận tâm của giáo viên thành năng lực đọc hiểu có chiều sâu.
Những nguyên nhân ít được nói thẳng: Từ sách giáo khoa tới môi trường số
Bộ GD-ĐT lưu ý đây là kỳ PISA đầu tiên chuyển từ làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính, với yêu cầu học sinh phải đọc văn bản số, văn bản đa phương thức, điều hướng giữa nhiều màn hình, đọc bảng, biểu đồ, dữ liệu động và quản lý thời gian trong môi trường số, đồng thời sử dụng chuột, bàn phím thành thạo. Sự thay đổi này chắc chắn làm tăng độ khó kỹ thuật, nhất là với học sinh vùng khó, nhưng nếu chỉ đổ lỗi cho “thi trên máy tính” là một sự tự trấn an nguy hiểm: thế giới học tập và làm việc trong tương lai sẽ hoàn toàn là môi trường số, không phải giấy bút.
Thêm vào đó, khoảng 31% học sinh Việt Nam nằm trong nhóm có điều kiện kinh tế – xã hội thấp nhất trên thang quốc tế, nhưng vẫn đạt trung bình 425 điểm Khoa học, được OECD ghi nhận là một trong những kết quả cao so với nhóm tương tự ở nước khác. Điều này chứng tỏ nỗ lực vươn lên của học sinh, nhưng cũng phơi bày bất bình đẳng: nhóm thuận lợi nhất hơn nhóm khó khăn nhất 87 điểm Khoa học, gần bằng khoảng cách trung bình OECD. Cơ hội học tập không đồng đều, tài nguyên đọc không phong phú, cùng thói quen dạy học thiên về ghi nhớ hơn là giải nghĩa văn bản khiến đọc hiểu trở thành “lỗ thủng” dễ thấy nhất khi bước vào chuẩn PISA 2025 Việt Nam.
AI, thiết bị số và nghịch lý “đọc nhiều nhưng hiểu ít”
Một nghịch lý đáng suy nghĩ là học sinh Việt Nam dùng thiết bị số nhiều hơn mặt bằng OECD nhưng năng lực đọc hiểu trên môi trường số lại yếu. Các em dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường cho hoạt động học tập (so với 1,7 giờ của OECD) và khoảng 1,5 giờ mỗi ngày cho hoạt động không phục vụ học tập (so với 1,1 giờ của OECD). Việc sử dụng AI cũng rất phổ biến: 94% học sinh dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 82% dùng để nghiên cứu sơ bộ một chủ đề mới, 86% dùng để tóm tắt văn bản và 88% dùng để soạn thảo văn bản cho bài tập, trong khi khoảng 70% được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra.
Nói cách khác, số học sinh dùng AI cao hơn nhiều so với số em được trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin. Đây là một dạng “đọc hộ, nghĩ hộ”: văn bản do AI tóm tắt hoặc soạn thảo làm giảm thời gian học sinh tiếp xúc trực tiếp với văn bản gốc, khiến kỹ năng đọc sâu càng yếu. Nếu nhà trường và phụ huynh chỉ cấm đoán AI, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội giáo dục quan trọng. Cần dạy học sinh biết đặt câu hỏi, hoài nghi, đối chiếu nguồn, nhận ra câu trả lời sai hoặc thiếu căn cứ và dùng AI để hỗ trợ việc học chứ không làm thay việc suy nghĩ. Đó là năng lực đọc hiểu mới trong thời đại số.
Giải pháp: Đọc hiểu là việc của mọi môn học, mọi gia đình
Kết quả sơ bộ PISA 2025 cho thấy đọc hiểu cần được ưu tiên và không thể coi là trách nhiệm riêng của môn Ngữ văn. Bộ GD-ĐT nhấn mạnh việc rèn đọc hiểu phải được thực hiện trong tất cả môn học, đồng thời tiếp tục đổi mới dạy học và đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo hướng tăng khả năng vận dụng. Điều này đồng nghĩa với việc viết lại cách ra đề: ít câu hỏi tái hiện, nhiều câu hỏi buộc học sinh đọc, chọn thông tin, phân tích lập luận, đối chiếu dữ liệu giữa văn bản, bảng, biểu đồ. PISA là kỳ thi quốc tế, nhưng năng lực mà nó đòi hỏi lại là những kỹ năng nội tại mà trường lớp Việt Nam buộc phải theo đuổi lâu dài.
Với nhà trường, cần thiết kế thêm thời lượng và hoạt động đọc trong mọi môn: đọc bài báo Khoa học, hướng dẫn kỹ thuật, bản đồ, biểu đồ… rồi thảo luận, giải thích lại bằng lời của học sinh. Với phụ huynh, thay vì ép con làm thêm đề thi, nên tạo thói quen đọc hàng ngày: sách, tin tức, hướng dẫn sử dụng, công thức nấu ăn… và hỏi con “con hiểu gì từ đoạn này?”. Đồng thời, nhà trường cần hướng dẫn rõ ràng để giáo viên và học sinh sử dụng AI an toàn, trung thực và có ích, điều chỉnh cách kiểm tra, đánh giá để đo được năng lực thực trong bối cảnh AI phổ biến. Theo các chuyên gia giáo dục, nếu biết biến cú sốc 59% thành chương trình hành động chung, PISA 2025 Việt Nam có thể trở thành bước ngoặt để xây lại nền móng đọc hiểu cho thế hệ trẻ.
