PISA 2025 đọc hiểu: Cú sốc cần nhìn thẳng
PISA 2025 đọc hiểu là kỳ đánh giá học sinh quốc tế tập trung vào khả năng học sinh 15 tuổi sử dụng kỹ năng đọc để hiểu, chọn lọc, so sánh và phản biện thông tin trong bối cảnh thực tế, qua nhiều loại văn bản, biểu bảng, dữ liệu và môi trường số, thay vì chỉ kiểm tra việc nhớ lại kiến thức lý thuyết đã học.
Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) vừa công bố kết quả đánh giá PISA năm 2025 dành cho học sinh 15 tuổi từ 91 quốc gia và vùng lãnh thổ. Điều gây sốc là chỉ 41% học sinh Việt Nam đạt mức 2 trở lên ở kỹ năng đọc hiểu, trong khi trung bình OECD là 69%. Nói cách khác, gần 60% học sinh 15 tuổi chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo chuẩn quốc tế. Đây không phải một “tai nạn thống kê”, mà là lời cảnh tỉnh rằng giáo dục Việt Nam đã quá quen với dạy – học ghi nhớ, bỏ quên năng lực đọc hiểu – nền tảng của mọi môn học.
Bức tranh điểm số: Mạnh khoa học, yếu đọc hiểu – vì sao đáng lo?
Về tổng thể, học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm khoa học, 443 điểm toán, 392 điểm đọc hiểu và 461 điểm giải quyết vấn đề bằng máy tính. 71% học sinh đạt từ mức 2 trở lên ở khoa học (gần mức 74% của OECD) và 58% ở toán (so với 65% OECD). Nhưng ở đọc hiểu, tỉ lệ này chỉ là 41%. Năng lực cao càng hiếm: mức 5–6 gần bằng 0 ở đọc hiểu, so với 6% trung bình OECD.
Điều trớ trêu là học sinh Việt Nam lại được ghi nhận có thái độ học tập tích cực: 82% tò mò về nhiều vấn đề, 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ khó, chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. Khoảng 90% học sinh nói giáo viên khoa học quan tâm và hỗ trợ thêm khi cần. Nghĩa là sự chăm chỉ và hỗ trợ chưa đủ để bù lại một chương trình và cách dạy ít chú trọng kỹ năng đọc hiểu học sinh, ít yêu cầu các em sử dụng ngôn ngữ để giải thích, lập luận và phản biện.
Vị thế của Việt Nam trong bức tranh châu Á: Không thể hài lòng với “trung bình khá”
Ở Đông Nam Á, Việt Nam dẫn đầu nhóm quốc gia đang phát triển về khoa học với 457 điểm, vượt Thái Lan (432), Malaysia (419) và Indonesia (389). So với mức đầu tư, đây là một thành tích đáng ghi nhận, cho thấy hệ thống giáo dục phổ thông vẫn có hiệu quả nhất định. Tuy nhiên, nếu nhìn vào đọc hiểu, bức tranh lập tức xám đi: điểm đọc hiểu của Việt Nam là 392, chỉ ngang Thái Lan, tiệm cận Malaysia (393) và thấp hơn rất nhiều so với trung bình OECD 461.
Trong khi đó, Singapore dẫn đầu thế giới về đọc hiểu với 535 điểm và đứng thứ hai toàn cầu ở khoa học (560) và toán (563). Ở nhóm dẫn đầu châu Á khác, Nhật Bản và Hàn Quốc tuy có biến động thứ hạng nhưng vẫn duy trì nền tảng đọc hiểu vững. Tổng thư ký OECD cảnh báo kỹ năng đọc hiểu đang chững hoặc suy giảm trên toàn cầu, đặc biệt trong kỷ nguyên số. Nếu Việt Nam tự an ủi rằng mình “không quá tệ” so với khu vực, chúng ta sẽ tự nhốt mình ở vùng an toàn trung bình, bỏ lỡ cơ hội bứt phá.
Nguyên nhân gốc: Văn hóa “học thuộc” và khoảng cách cơ hội
Khi gần 60% học sinh không đạt mức đọc hiểu cơ bản, vấn đề không còn nằm ở từng lớp học mà ở thiết kế cả hệ thống. Chương trình và kiểm tra lâu nay ưu tiên câu hỏi tái hiện, khiến học sinh quen đọc để chép lại, không phải đọc để hiểu và phản biện. Bộ Giáo dục và Đào tạo thừa nhận: muốn giải bài toán có lời, hiểu hiện tượng khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng, học sinh đều cần kỹ năng đọc hiểu – nhưng kỹ năng này vẫn bị xem là “chuyện của môn Ngữ văn”.
Yếu tố kinh tế – xã hội cũng không thể bỏ qua. Khoảng 31% học sinh Việt Nam thuộc nhóm có điều kiện kinh tế – xã hội thấp nhất trên thang quốc tế, nhưng vẫn đạt trung bình 425 điểm khoa học – một mức được đánh giá khá cao so với nhóm tương tự ở nước khác. Tuy vậy, khoảng cách giữa nhóm thuận lợi nhất và khó khăn nhất vẫn là 87 điểm khoa học, gần giống mức OECD. Điều này cho thấy nếu không ưu tiên hỗ trợ học sinh nghèo, mọi nỗ lực cải thiện đọc hiểu sẽ ít tác dụng, bởi nhóm yếu thế luôn tụt lại.
Giải pháp cho nhà trường và gia đình: Đọc hiểu phải là “ngôn ngữ chung” của mọi môn học
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nói thẳng: rèn đọc hiểu cần được thực hiện trong tất cả môn học. Điều này không thể dừng ở khẩu hiệu. Ở lớp học, giáo viên cần đặt học sinh vào tình huống buộc phải đọc – hiểu – chọn lọc – so sánh – lập luận. Có thể sử dụng nhiều loại văn bản: bài viết, bảng biểu, biểu đồ, hình ảnh, dữ liệu số. Kiểm tra thường xuyên phải giúp phát hiện sớm học sinh gặp khó khăn để kịp hỗ trợ, nhất là học sinh vùng khó và gia đình ít điều kiện học tập. Một câu nói cần được trích lại: “Những con số này đặt giáo dục Việt Nam trước hai yêu cầu song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu, nhất là đọc hiểu, và phát triển nhóm học sinh năng lực cao”.
Ở cấp hệ thống, có thể vận dụng cách tiếp cận và kỹ thuật đánh giá của PISA để xây dựng nhiệm vụ gắn với bối cảnh thực, yêu cầu học sinh giải thích, lập luận, xử lý thông tin và phản biện, với mục tiêu cải thiện dạy và học chứ không biến PISA thành kỳ thi luyện mẹo. Gia đình cũng phải tham gia: tạo thói quen đọc hằng ngày, khuyến khích con hỏi “vì sao”, cùng phân tích biểu đồ, bản tin, hướng dẫn trên mạng, thay vì chỉ hỏi “hôm nay con được mấy điểm”. Nếu nhà trường thay đổi mà phụ huynh vẫn coi trọng điểm số hơn kỹ năng, khoảng cách giữa bảng điểm đẹp và năng lực đọc hiểu thực chất sẽ không bao giờ được thu hẹp.
