PISA 2025 Việt Nam: khủng hoảng đọc hiểu chứ không chỉ chuyện điểm số
Khủng hoảng đọc hiểu học sinh là tình trạng phần lớn học sinh có thể đọc chữ nhưng không đủ năng lực ngôn ngữ để hiểu, phân tích và vận dụng thông tin từ văn bản vào học tập và đời sống, khiến mọi môn học và khả năng tham gia xã hội trong môi trường số đều bị ảnh hưởng trực tiếp. Kỳ thi quốc tế OECD về đánh giá học sinh – PISA 2025 Việt Nam – đã kéo tấm màn che khỏi vấn đề này. Trong bài đọc hiểu, chỉ 41% học sinh 15 tuổi đạt từ mức 2 trở lên, tức đạt ngưỡng năng lực tối thiểu để xác định ý chính, tìm kiếm thông tin có tiêu chí rõ ràng và đưa ra suy luận đơn giản. Nói cách khác, gần 60% học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo chuẩn PISA. Đây không phải một cú trượt nhẹ về thành tích mà là cảnh báo đỏ cho giáo dục Việt Nam.
Vì sao đọc hiểu trở thành điểm yếu lớn nhất của học sinh?
Kết quả PISA 2025 cho thấy đọc hiểu là điểm yếu nổi bật nhất của học sinh Việt Nam so với các nước OECD khác: 41% đạt từ mức 2 trở lên, trong khi trung bình OECD là 69%. Nếu khoa học đạt 71% (gần 74% của OECD) và toán đạt 58% (so với 65% của OECD), thì đọc hiểu trở thành "điểm trũng" rõ ràng. Điều đáng lo hơn: phần lớn học sinh không gặp vấn đề ở việc "đọc chữ", mà ở khả năng xử lý, phân tích, đánh giá và vận dụng thông tin. Khoảng 59% học sinh chưa đạt mức năng lực đọc hiểu tối thiểu, nhiều em gặp khó khăn khi dùng thông tin từ văn bản để suy luận và giải quyết các tình huống thực tế. Khi năng lực ngôn ngữ yếu, mọi môn học dựa trên văn bản – từ toán có lời văn đến khoa học, bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng – đều trở thành thử thách.
Môi trường số, AI và cách dạy học hiện nay đang góp phần làm lộ rõ điểm yếu
PISA 2025 là lần đầu Việt Nam thi trên máy tính, với yêu cầu đọc văn bản số, đa phương thức, điều hướng nhiều màn hình, xử lý dữ liệu động và quản lý thời gian trong môi trường số. Sự chuyển đổi này không chỉ là thay giấy bằng màn hình, mà phơi bày rõ hơn năng lực đọc hiểu thực tế của học sinh. Trong khi đó, học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày dùng thiết bị số tại trường cho học tập, cao hơn mức 1,7 giờ của OECD, và 1,5 giờ cho hoạt động ngoài học tập, so với 1,1 giờ của OECD. AI cũng xuất hiện dày đặc: 94% dùng chatbot để hỗ trợ học, 86% dùng để tóm tắt văn bản, 88% dùng để soạn thảo bài tập, nhưng chỉ khoảng 70% được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra. Khi học sinh quen với văn bản được AI tóm tắt sẵn, thói quen đọc kỹ, nghi vấn thông tin và tự suy luận càng suy yếu – điều mà PISA đo rất rõ.
Hệ thống giáo dục phải coi đọc hiểu là năng lực sống còn, không chỉ là môn Ngữ văn
Dữ liệu PISA 2025 buộc chúng ta phải nhìn lại lựa chọn ưu tiên trong giáo dục Việt Nam. Trong nhiều năm, hệ thống chú trọng truyền đạt kiến thức từng môn, trong khi đọc hiểu – năng lực ngôn ngữ nền tảng để tiếp nhận kiến thức – lại bị xem như việc riêng của môn Ngữ văn. Nhưng để giải một bài toán có lời văn, hiểu một hiện tượng khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng, học sinh đều cần biết đọc, chọn thông tin quan trọng, so sánh và đưa ra nhận xét. Khi không coi đọc hiểu là năng lực xuyên môn, giáo viên các môn khác dễ bỏ qua việc hướng dẫn cách đọc câu hỏi, cách trích dẫn dữ liệu, cách suy luận từ văn bản. Kết quả PISA 2025 vì thế là hậu quả tích tụ, chứ không phải một tai nạn bất ngờ. Thách thức đọc hiểu đã trở thành thách thức cốt lõi của giáo dục Việt Nam.
Giải pháp: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu và bảo vệ tư duy trong thời đại AI
Bộ GD-ĐT thừa nhận những con số PISA đặt giáo dục Việt Nam trước hai yêu cầu song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông, nhất là đọc hiểu, đồng thời phát triển nhóm học sinh có năng lực cao. Nhưng nếu chỉ dừng ở khẩu hiệu, chúng ta sẽ lạc lối trong biển dữ liệu. Điều cần làm là: (1) coi đọc hiểu là trọng tâm của mọi môn, yêu cầu mỗi môn xây dựng hoạt động đọc, phân tích văn bản riêng, thay vì giao phó cho Ngữ văn; (2) tiếp tục đổi mới dạy học và đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo hướng tăng khả năng vận dụng, thay cho học thuộc lòng; (3) ban hành hướng dẫn rõ ràng để giáo viên và học sinh dùng AI an toàn, trung thực và có ích, dạy cách đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin và nhận ra câu trả lời sai, đồng thời điều chỉnh cách kiểm tra để đo được năng lực thực của học sinh trong bối cảnh AI phổ biến. Nếu không gắn đọc hiểu với bảo vệ tư duy trước AI, mọi cải cách sẽ chỉ chắp vá.
