Thiếu 1,5% sách giáo khoa nhưng hệ lụy vượt xa con số
Tình trạng thiếu sách giáo khoa năm học mới là việc toàn hệ thống giáo dục đang không đáp ứng đủ gần 4 triệu cuốn trên tổng nhu cầu hơn 245 triệu bản, tương đương 1,5%, khiến nhiều học sinh phải bước vào năm học trong cảnh không đủ tài liệu học tập tối thiểu và buộc phụ huynh, nhà trường phải xoay xở với các giải pháp học tập thay thế để không làm gián đoạn quá trình dạy và học. Điều đáng nói là đây không chỉ là câu chuyện “thiếu một ít sách giáo khoa năm học mới”, mà là biểu hiện của những lỗ hổng trong khâu dự báo, điều phối và trách nhiệm quản lý. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thừa nhận cả nước hiện thiếu gần 4 triệu cuốn sách giáo khoa, chiếm khoảng 1,5% tổng nhu cầu, dù Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng đến các địa phương gần 237 triệu bản sách. Con số 1,5% nghe có vẻ nhỏ, nhưng với hàng triệu học sinh, đó là những tiết học bị trễ, những trang sách không thể mở và một khởi đầu năm học bị xáo trộn.
Vì sao cả nước khan hiếm sách dù đã thống nhất một bộ?
Bộ Giáo dục sách giáo khoa năm nay có một thay đổi căn bản: lần đầu tiên cả nước sử dụng chung một bộ sách giáo khoa, thay vì nhiều bộ khác nhau như trước. Đáng lẽ, việc thống nhất phải giúp quản lý dễ hơn. Thực tế lại chứng minh điều ngược lại: thiếu sách giáo khoa cục bộ ở nhiều nơi, từ Huế, Đà Nẵng đến Đăk Lăk, Gia Lai, An Giang và đặc biệt là TP HCM, nơi phụ huynh phải xếp hàng, “săn” từng cuốn sách trước và cả sau khai giảng. Bộ thừa nhận nguyên nhân đến từ nhiều yếu tố mới: các địa phương áp dụng chính sách hỗ trợ sách giáo khoa, sắp xếp lại đơn vị hành chính, tổ chức lại mạng lưới trường lớp khiến nhu cầu biến động lớn trong thời gian ngắn, trong khi sản xuất, in và cung ứng cần chuẩn bị trước. Quan trọng hơn, chính Bộ nhìn nhận công tác dự báo, tổng hợp nhu cầu và đánh giá năng lực cung ứng của nhà xuất bản còn chậm, thiếu linh hoạt; phối hợp với địa phương chưa chủ động. Khi các bên cùng “lệch nhịp”, việc thiếu sách giáo khoa là kết quả tất yếu chứ không phải sự cố bất ngờ.
Bộ nhận trách nhiệm, hành động khẩn cấp: đủ mạnh hay chỉ chữa cháy?
Ở điểm đáng ghi nhận, Bộ Giáo dục và Đào tạo không phủ nhận trách nhiệm. Bộ khẳng định: “Trách nhiệm để xảy ra tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ thuộc về Bộ, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và các địa phương”. Đây là lời thừa nhận cần thiết sau khi báo chí và địa phương liên tục phản ánh thiếu sách giáo khoa từ giữa tháng 8. Về hành động, Bộ đã yêu cầu Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam điều chuyển, cung ứng bổ sung ngay số sách còn thiếu, ưu tiên học sinh chưa có sách hoặc thiếu nhiều đầu sách, đặc biệt tại khu vực biên giới, vùng sâu, vùng xa, trường nội trú và nhóm học sinh được hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách. Bộ cũng tổ chức họp trực tuyến với 34 tỉnh, thành, yêu cầu rà soát, cập nhật và báo cáo trước 16 giờ ngày 15/9 để xử lý ngay các trường hợp còn thiếu, hướng tới mục tiêu “mọi học sinh có đủ sách giáo khoa phục vụ học tập”. Tuy vậy, cách xử lý vẫn mang màu sắc chữa cháy theo kiểu ngày một – ngày hai, thay vì một bản thiết kế dài hạn cho việc cung ứng sách giáo khoa năm học mới.
Học sinh chịu thiệt: những giải pháp học tập thay thế phụ huynh và nhà trường cần tính
Khi thiếu sách giáo khoa, người chịu tác động trực tiếp không phải cơ quan quản lý, mà là học sinh và phụ huynh. Năm học 2026-2027 ghi nhận tình trạng khan hiếm sách giáo khoa chưa từng có; ở nhiều tỉnh, phụ huynh phải đôn đáo, chen chân tại các nhà sách, chấp nhận việc con em mình đi học mà không đủ sách giáo khoa trên bàn. Điều này ảnh hưởng rõ rệt đến tiết học đầu tiên, quá trình làm bài, ôn tập và tâm lý học sinh ngay từ ngày khai giảng. Trong bối cảnh đó, phụ huynh và nhà trường buộc phải chủ động xây dựng các giải pháp học tập thay thế: chia sẻ sách theo ca, photo tạm thời một số bài học trọng tâm, tận dụng tài liệu điện tử nếu có, tăng cường phương pháp dạy trực quan, thực hành để giảm phụ thuộc vào việc “mỗi em một bộ sách”. Những biện pháp này không thể thay thế hoàn toàn chức năng của sách giáo khoa, nhưng là cách thiết thực để không em nào bị bỏ lại phía sau chỉ vì chưa có đủ số cuốn trên danh nghĩa.
Từ sự cố thiếu sách đến yêu cầu cải tổ quản lý lâu dài
Điều tích cực là từ khủng hoảng thiếu sách giáo khoa, Bộ tuyên bố sẽ rà soát và điều chỉnh chương trình giáo dục phổ thông và sách giáo khoa theo hướng giảm tính hàn lâm, tăng thực hành, trải nghiệm và giáo dục toàn diện, đồng thời cập nhật các yêu cầu mới. Bộ nhấn mạnh việc này sẽ thực hiện tổng thể, có lộ trình, không làm gián đoạn hoặc gây xáo trộn không cần thiết cho hoạt động dạy và học. Tuy nhiên, cải tổ nội dung chương trình sẽ khó đạt hiệu quả nếu khâu quản lý sách giáo khoa vẫn lặp lại điệp khúc thiếu – thừa cục bộ. Bộ đã công bố số liệu: tổng nhu cầu sách là 245,94 triệu bản, kế hoạch in 228,9 triệu bản, nhưng đến 14/9 mới cung ứng khoảng 236,60 triệu bản và vẫn còn thiếu trên 3,9 triệu cuốn. Sự chênh lệch này cho thấy hệ thống dự báo và điều phối cần được xây dựng lại trên nền tảng dữ liệu chính xác, quy trình phối hợp chặt chẽ với địa phương và cơ chế giám sát trách nhiệm rõ ràng.
