Gần 4 triệu sách giáo khoa còn thiếu: trách nhiệm và giải pháp

Thiếu sách giáo khoa: một sự cố tổ chức chứ không phải chuyện nhỏ đầu năm học

Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng toàn hệ thống, khi số lượng sách in, phân phối và dự báo nhu cầu không khớp, dẫn đến hàng triệu học sinh thiếu sách ngay đầu năm học, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giảng dạy, chất lượng học tập và sự công bằng trong tiếp cận tri thức giữa các vùng, các cấp học khác nhau. Đây không phải một trục trặc kỹ thuật nhất thời, mà là dấu hiệu cho thấy khâu dự báo, đặt hàng, phối hợp giữa nhà trường, cơ quan quản lý và nhà xuất bản còn nhiều bất cập. Tính đến 18h ngày 14/9, trên toàn quốc vẫn còn thiếu 3.916.370 bản sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu, theo số liệu do Bộ Giáo dục Đào tạo công bố sáng 15/9. Con số nghe có vẻ nhỏ về tỷ lệ, nhưng đặt vào thực tế đầu năm học – khi từng bài học đều gắn với sách giáo khoa 2026 – thì đây là một sự cố nghiêm trọng. Những học sinh thiếu sách không chỉ lúng túng trong việc theo kịp bài giảng, mà còn đối mặt nguy cơ bị thua thiệt ngay từ tuần học đầu tiên. Đáng chú ý, đây là cuộc khủng hoảng được nhận diện sau hàng loạt cảnh báo từ giữa tháng 8, khi báo chí và các địa phương liên tục phản ánh thiếu sách giáo khoa cục bộ. Dù Bộ Giáo dục Đào tạo đã ban hành công văn 5655/BGDĐT-GDPT ngày 21/8 yêu cầu đảm bảo cung ứng sách cho năm học 2026-2027, việc để tình trạng học sinh thiếu sách kéo dài đến sau khai giảng cho thấy phản ứng hệ thống vẫn chậm hơn thực tế.

Nhìn vào các con số: thiếu 3,9 triệu bản là lỗi dự báo hay lỗi thực thi?

Dữ liệu từ nhà xuất bản giáo dục cho thấy bức tranh cung ứng sách giáo khoa năm nay rất lệch nhau giữa các khâu: tổng nhu cầu cập nhật là 245,94 triệu bản, kế hoạch in chỉ 228,9 triệu bản, trong khi số đã cung cấp cho địa phương là khoảng 236,60 triệu bản. Chỉ riêng sự chênh lệch giữa nhu cầu và kế hoạch in đã đặt ra câu hỏi: hệ thống dự báo và lập kế hoạch đang vận hành theo dữ liệu nào, và ai chịu trách nhiệm khi đầu vào sai lệch? Thực tế, việc thiếu sách không phân bố đều. Thiếu sách giáo khoa tập trung mạnh ở bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông, nơi học sinh đang bước vào giai đoạn ôn tập kiến thức nền và chuẩn bị thi, nên mỗi bộ sách bị thiếu là một khoảng trống ngay trong quá trình học và ôn tập. Tại Bắc Ninh, báo cáo cho thấy thiếu hơn 500.000 bản sách giáo khoa ở tất cả các cấp, trong đó riêng tiểu học thiếu 97.018 bản, trung học cơ sở thiếu 212.290 bản, trung học phổ thông thiếu 166.608 bản, và giáo dục thường xuyên thiếu 39.144 bản. Các con số này nói lên điều gì? Trước hết, chúng cho thấy nhiều trường đã không dự báo đúng biến động sĩ số sau khi sắp xếp lại trường, lớp, chuyển trường, nhập học muộn hoặc thay đổi nhu cầu so với thời điểm đăng ký ban đầu. Nói cách khác, lỗi không chỉ nằm ở khâu in và phân phối, mà còn ở việc hoạch định nhu cầu – một công việc lẽ ra phải được thực hiện nghiêm túc, cập nhật liên tục, chứ không thể dừng ở các bảng đăng ký vào cuối năm học trước.

Bắc Ninh và những lỗ hổng hệ thống: câu chuyện không chỉ của một địa phương

Bắc Ninh đang trở thành ví dụ điển hình cho cách một địa phương vừa phải xử lý thiếu sách giáo khoa, vừa tự nhận diện những lỗ hổng trong chính hệ thống quản lý mình. Thành phố này ghi nhận thiếu sách ở tất cả các cấp, với tỷ lệ thiếu ở trung học cơ sở lên tới khoảng 5,29% số học sinh, tập trung mạnh ở lớp 7, 8, 9. Phần lớn số sách thiếu là những bản đã được học sinh đăng ký mua từ trước nhưng công ty phân phối chưa giao đủ. Ủy ban nhân dân thành phố thẳng thắn chỉ ra hai nhóm nguyên nhân. Khách quan là biến động sĩ số sau khi sắp xếp trường, lớp, hiện tượng chuyển trường, nhập học muộn, hoặc thay đổi nhu cầu sách so với thời điểm đầu đăng ký. Nhưng quan trọng hơn là nguyên nhân chủ quan: nhiều cơ sở giáo dục dự báo nhu cầu không sát thực tế; không thường xuyên cập nhật tình trạng học sinh thiếu sách theo từng đầu sách; phối hợp với nhà xuất bản và đơn vị phân phối không kịp thời, dẫn tới cung – cầu lệch nhau. Điểm tích cực là Bắc Ninh không phủ nhận trách nhiệm. Thành phố yêu cầu từng đầu sách thiếu phải được "gắn" với số lượng, số học sinh, nhà cung cấp, người phụ trách và hạn hoàn thành cụ thể. Đồng thời, địa phương chủ trương tận dụng sách cũ còn tốt, sách trong thư viện, luân chuyển từ nơi thừa sang nơi thiếu, và phối hợp chặt chẽ hơn với nhà xuất bản để phân bổ sách đúng nhu cầu. Nếu làm đúng, đây có thể là mô hình xử lý thiếu sách giáo khoa mà nhiều địa phương khác cần tham khảo.

Bộ Giáo dục Đào tạo nhận trách nhiệm: đủ để trấn an phụ huynh và học sinh?

Sau khi tình trạng học sinh thiếu sách kéo dài đến sau khai giảng, Bộ Giáo dục Đào tạo đã phải bước ra nhận trách nhiệm và đưa ra loạt động thái khắc phục. Từ giữa tháng 8, trên cơ sở thông tin từ địa phương và báo chí về thiếu sách giáo khoa cục bộ, Bộ ban hành công văn yêu cầu các sở và nhà xuất bản bảo đảm cung ứng sách cho năm học 2026-2027. Tuy vậy, khi nhiều nơi vẫn báo thiếu sau khai giảng, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã phải chủ trì một cuộc họp về tình hình cung ứng sách ngày 9/9, cho thấy vấn đề đã vượt khỏi phạm vi xử lý nội bộ của Bộ. Ngày 14/9, Bộ tổ chức họp trực tuyến với 34 tỉnh, thành để rà soát và chỉ đạo xử lý thiếu sách giáo khoa trên toàn quốc. Trên cơ sở nhu cầu cập nhật, Bộ chỉ đạo nhà xuất bản tiếp tục chuyển, cung ứng thêm sách từ ngày 15/9, ưu tiên học sinh hoàn toàn chưa có sách hoặc thiếu nhiều đầu sách, nhất là ở trường dân tộc nội trú vùng biên giới, vùng sâu, vùng khó khăn. Đồng thời, Bộ yêu cầu các địa phương báo cáo tình hình trước 16h ngày 15/9 để xử lý dứt điểm, đảm bảo học sinh có đủ sách để học. "Tính đến 18h ngày 14/9, trên toàn quốc vẫn còn thiếu hơn 3,9 triệu bản sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu" – số liệu chính thức do Bộ công bố cho thấy cơ quan này ý thức rõ mức độ nghiêm trọng của sự cố. Vấn đề là, nhận trách nhiệm và ra kế hoạch khắc phục là cần thiết, nhưng nếu quy trình dự báo và phối hợp không thay đổi, khủng hoảng thiếu sách giáo khoa 2026 có thể lặp lại ở những năm sau dưới những hình thức khác.

Học sinh thiếu sách đầu năm: tác động lâu dài vượt xa vài tuần học bị xáo trộn

Nhiều người có xu hướng xem thiếu sách giáo khoa như một trục trặc tạm thời, có thể giải quyết bằng cách photo tài liệu hoặc chia sẻ nhau dùng. Nhưng ở tầm hệ thống, học sinh thiếu sách đầu năm học là một vấn đề chất lượng và công bằng. Khi một nhóm học sinh phải học bằng sách mượn, sách photo, hoặc học "tay không", việc chuẩn bị kiến thức nền, ôn luyện và làm bài tập sẽ bị gián đoạn, ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả kiểm tra và thi cử về sau. Các địa phương đều hiểu điều này. Yêu cầu "không để tình trạng thiếu sách giáo khoa ảnh hưởng đến việc học" xuất hiện trong chỉ đạo của Bắc Ninh, cùng với nhiệm vụ phải bảo đảm từng môn, từng hoạt động giáo dục ở mỗi khối lớp đều có sách cho học sinh. Bộ Giáo dục Đào tạo cũng nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của toàn bộ kế hoạch bổ sung, chuyển sách là "đảm bảo tất cả học sinh có đủ sách giáo khoa để học". Tác động dài hạn của khủng hoảng sách giáo khoa 2026 sẽ phụ thuộc vào việc hệ thống giáo dục biến sự cố thành một bài học. Nếu sau sự cố này, quy trình dự báo nhu cầu được chuẩn hóa, dữ liệu học sinh được cập nhật thường xuyên, sự hợp tác giữa trường – sở – nhà xuất bản trở nên chặt chẽ, thì thiếu sách giáo khoa sẽ không còn là nỗi ám ảnh đầu năm học. Ngược lại, nếu mọi thứ chỉ dừng ở vài cuộc họp và những chỉ đạo nhất thời, học sinh thiếu sách sẽ tiếp tục là dấu hiệu cho sự thiếu nhất quán trong quản trị giáo dục.