Gian lận thi cử: từ “bệnh thành tích” đến khủng hoảng ý thức pháp luật
Cải cách giáo dục theo định hướng của Thủ tướng Lê Minh Hưng là quá trình thay đổi đồng thời cách dạy, cách học, cách kiểm tra và cách tổ chức nhà trường, nhằm thoát khỏi áp lực điểm số, chấm dứt gian lận thi cử và xây dựng lại nền đạo đức, ý thức pháp luật cho giáo viên và học sinh trên phạm vi toàn hệ thống giáo dục phổ thông.
Điểm then chốt trong phát biểu của Thủ tướng là việc gọi đúng tên căn bệnh: gian lận thi cử không chỉ là “bệnh thành tích” mà là biểu hiện suy thoái đạo đức và ý thức chấp hành pháp luật của người dạy. Khi giáo viên bước vào phòng thi để nhắc bài cho học sinh, hay tham gia can thiệp kết quả, họ không còn là nạn nhân của áp lực thành tích mà là chủ thể vi phạm pháp luật. Vụ Trường THPT chuyên Tuyên Quang, nơi hơn 290/328 thí sinh đạt từ 9 điểm Toán trở lên và khoảng 140 em đạt điểm tuyệt đối, đã biến một kỳ thi tốt nghiệp thành minh chứng trần trụi cho sự đổ vỡ chuẩn mực. Đây không chỉ là một “sự cố chuyên môn”, mà là cú tát vào lòng tin xã hội với hệ thống đánh giá học sinh.
Câu chuyện trở nên nghiêm trọng hơn khi kết quả điều tra dẫn tới việc khởi tố 33 bị can về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, trong đó có giáo viên trực tiếp nhắc bài trong phòng thi. Không thể tiếp tục che đậy những vụ gian lận thi cử như vậy bằng cụm từ vô thưởng vô phạt “bệnh thành tích”; đây là hành vi cố ý phá vỡ luật chơi chung, phá giá trị tấm bằng tốt nghiệp, và gửi đi thông điệp nguy hiểm cho học sinh: luật có thể bị bẻ cong nếu người lớn đồng lõa. Khi môn Toán từ điểm trung bình 9,58 rơi xuống 6,24 sau kỳ thi lại, với các môn khác giảm tới 3,76 điểm, chúng ta nhìn thấy rõ khoảng cách giữa “điểm số trên giấy” và năng lực thật. Khoảng cách ấy chính là phần tối của hệ thống.
Áp lực điểm số: khi điểm cao trở thành chiếc mặt nạ tập thể
Thủ tướng nói thẳng: phương pháp dạy, học, kiểm tra đánh giá hiện nay vẫn còn nặng về điểm số, thi cử. Đó không phải nhận xét chung chung mà là chỉ dấu của một nền giáo dục bị ám ảnh bởi bảng điểm hơn là năng lực thật. Áp lực điểm số biến thầy cô thành người “luyện thi”, biến học sinh thành cỗ máy làm đề, và biến phụ huynh thành người tài trợ bất đắc dĩ cho một cuộc đua không có vạch đích. Bệnh thành tích, dạy thêm học thêm biến tướng, gian lận thi cử và gánh nặng chi phí cho gia đình đã được chính Chính phủ thừa nhận là đang gây bức xúc xã hội và làm suy giảm uy tín của ngành.
Điểm số, lẽ ra chỉ là một công cụ phản ánh trình độ, đã được nâng lên thành mục tiêu tối thượng. Từ giáo viên, hiệu trưởng, phòng giáo dục đến địa phương, ai cũng có động cơ giữ cho các bảng tổng kết “đẹp”, tỉ lệ tốt nghiệp “ấn tượng”. Khi đó, gian lận thi cử không còn là hành vi cá nhân mà là sản phẩm của một văn hóa quản lý méo mó. Sự kiện sắp xếp lại mạng lưới trường học, giảm từ 37.515 xuống 18.575 cơ sở, kéo theo cắt giảm 32.625 hiệu trưởng, hiệu phó và 11.041 nhân viên, cho thấy hệ thống đang chuyển mình về cơ học. Nhưng nếu tư duy “chạy theo chỉ tiêu”, “dồn điểm cho đẹp báo cáo” vẫn còn, thì bộ máy mới chỉ là chiếc vỏ, chưa phải linh hồn.
Nghịch lý nằm ở chỗ, càng chạy theo điểm số, xã hội càng mất niềm tin vào điểm số. Vụ Tuyên Quang là ví dụ sống động: một ngôi trường vốn được coi là “đỉnh” về thành tích bỗng trở thành tâm điểm nghi ngờ khi tỉ lệ điểm 9, 10 phi lý bị phơi bày, để rồi điểm thi lại tụt sâu ở hầu hết các môn. Đó là khoảnh khắc xã hội nhận ra: áp lực điểm số đã tạo ra những chiếc mặt nạ, và nếu không thay đổi cách đánh giá, giáo dục sẽ tiếp tục đào tạo những thế hệ giỏi đối phó hơn là giỏi năng lực.
Đạo đức giáo viên và ý thức pháp luật: ưu tiên số một, không phải phụ lục
Ở tầng sâu hơn, thông điệp của Thủ tướng không nhắm vào học sinh, mà nhắm thẳng vào đạo đức giáo viên. Ông nhấn mạnh những vi phạm vừa qua không đơn thuần là hệ quả của bệnh thành tích, mà gắn chặt với đạo đức và ý thức chấp hành pháp luật của đội ngũ nhà giáo. Câu nói “các thầy cô dạy học sinh thì điều đầu tiên phải là đạo đức, ý thức tuân thủ pháp luật; thượng tôn pháp luật phải đặt lên hàng đầu” không chỉ là lời nhắc nhở, mà là một tiêu chuẩn nghề nghiệp được đặt lại. Khi người thầy cho phép mình phá luật vì bất cứ lý do gì, mọi bài giảng về công dân, pháp luật trong lớp học lập tức mất giá.
Đáng chú ý, Nhà nước không chỉ siết kỷ luật mà còn tăng mạnh phụ cấp ưu đãi theo nghề của giáo viên lên mức 45–80%, và bổ sung 20% cho nhân viên trường học, được đánh giá là chính sách rất mạnh, rất đột phá. Nghĩa là không thể biện minh cho gian lận bằng khó khăn thu nhập. Khi quyền lợi vật chất được cải thiện, đòi hỏi về đạo đức nghề nghiệp buộc phải đi kèm. Nếu giáo viên vẫn coi việc nhắc bài trong phòng thi hay “chấm nới tay” là chuyện nhỏ, họ đang trực tiếp phá vỡ nền tảng ý thức pháp luật mà họ được giao nhiệm vụ truyền cho học sinh. Trong bối cảnh đó, cải cách giáo dục mà Thủ tướng yêu cầu không chỉ là thay sách hay đổi đề thi, mà là tái định nghĩa thế nào là một người thầy xứng đáng.
Điều đáng nói là vấn đề đạo đức giáo viên và ý thức pháp luật không thể giải quyết bằng vài văn bản chỉ đạo. Nó đòi hỏi cơ chế giám sát và chuẩn nghề nghiệp cụ thể: từ đánh giá định kỳ gắn với hành vi, tới những chế tài đủ sức răn đe với gian lận thi cử. Khi Thủ tướng yêu cầu chấn chỉnh kỷ luật, kỷ cương, nhất là trong chế độ tài chính, dạy thêm học thêm, đó là bước đầu siết lại “vùng xám” lâu nay bị bỏ ngỏ. Thông điệp rõ ràng: đạo đức nghề nghiệp không phải phụ lục “tùy nghi ghi chú” trong hồ sơ giáo viên, mà là điều kiện tiên quyết để đứng lớp.
Cải cách giáo dục phải bắt đầu từ cách đánh giá và tổ chức lại hệ thống
Từ vụ gian lận thi cử, Thủ tướng yêu cầu đổi mới toàn diện công tác kiểm tra, đánh giá, kiên quyết chống bệnh thành tích và gian lận trong dạy – học, đồng thời tiếp tục rà soát, điều chỉnh chương trình, sách giáo khoa phổ thông. Năm học 2026–2027 được ông xác định là năm học phải tạo đột phá về tư duy, cách làm và chất lượng, với phương châm “Đổi mới tư duy – Chuyển biến mạnh mẽ – Kết quả thực chất”. Nói cách khác, đây là năm hệ thống buộc phải chuyển trạng thái: từ đổi mới trên giấy sang đổi mới trong từng lớp học, từng người thầy, từng bài kiểm tra.
Một tiêu điểm cải cách nằm ở hệ thống thi cử và đánh giá đầu ra. Thủ tướng đã giao nhiệm vụ cụ thể cho Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc xây dựng kế hoạch, phương án, lộ trình rà soát, hoàn thiện chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, đổi mới kỳ thi tốt nghiệp THPT và cả ở bậc đại học, cao đẳng, với yêu cầu phải trình trong tháng 10. Đây là mốc thời gian không dài, nhưng nếu được sử dụng nghiêm túc, nó có thể trở thành khởi điểm cho một cơ chế đánh giá coi trọng năng lực thực thay vì đếm số điểm. Cùng lúc, chủ trương “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên” và không để học sinh vì hoàn cảnh khó khăn mà bỏ học, cho thấy cải cách đánh giá được đặt trong một chiến lược hỗ trợ tiếp cận giáo dục rộng hơn.
Tuy nhiên, nguy cơ lớn nhất là cải cách bị biến thành phong trào, thêm biểu khẩu hiệu mà không chạm tới cốt lõi. Khi Thủ tướng yêu cầu chấm dứt tình trạng phát sinh các loại hồ sơ, sổ sách ngoài quy định để tránh mất thời gian ngoài chuyên môn, đó là lời cảnh báo rằng mọi “đổi mới” tạo thêm gánh nặng giấy tờ sẽ bị xem là phản cải cách. Muốn thoát khỏi áp lực điểm số, hệ thống phải dám bỏ những chỉ tiêu vô nghĩa, dám từ chối những bảng xếp hạng không phản ánh chất lượng thực. Cải cách giáo dục, nếu không đi thẳng vào điều chỉnh cơ chế đánh giá và tổ chức, sẽ chỉ dừng ở việc thay lớp sơn trên một ngôi nhà đã nứt móng.
Năm học 2026–2027: bản lề cho chuyển đổi văn hóa giáo dục
Năm học 2026–2027 được Thủ tướng xác định là năm học đầu tiên sau Đại hội XIV của Đảng và phải là năm chuyển trạng thái, hướng tới đột phá phát triển giáo dục – đào tạo. Điều này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, cải cách giáo dục không còn là lựa chọn mà là nhiệm vụ chính trị trung tâm, gắn với yêu cầu đổi mới mô hình phát triển đất nước. Thứ hai, đây là khoảng thời gian thử nghiệm để chứng minh rằng những khẩu hiệu “đổi mới tư duy, chuyển biến mạnh mẽ, kết quả thực chất” có thể được hiện thực hóa trong lớp học, chứ không chỉ tồn tại trên diễn đàn.
Đột phá ở đây không phải là các dự án công nghệ hay những phong trào thi đua mới, mà là chuyển dịch văn hóa: từ “thành tích hóa” sang “pháp luật hóa”, từ chạy theo điểm số sang tôn trọng chuẩn mực pháp lý và đạo đức. Khi Thủ tướng nhấn mạnh “mục tiêu cuối cùng là người học tốt hơn, người thầy tốt hơn, nhà trường tốt hơn và nguồn nhân lực của đất nước tốt hơn”, ông đặt lại thứ tự ưu tiên: chất lượng con người quan trọng hơn vẻ đẹp của các thống kê. Đó là thước đo duy nhất có thể làm nền cho niềm tin xã hội quay trở lại với ngành giáo dục.
Kết luận hợp lý cho chương trình cải cách lần này là: nếu không kiên quyết chống gian lận thi cử, không xây dựng lại đạo đức giáo viên và ý thức pháp luật như trụ cột, mọi nỗ lực điều chỉnh chương trình, sách giáo khoa hay sắp xếp mạng lưới trường lớp đều chỉ là thao tác kỹ thuật. Cải cách giáo dục lần này chỉ có ý nghĩa khi học sinh hiểu rằng điểm số phải đi cùng năng lực, giáo viên hiểu rằng uy tín nghề nghiệp gắn chặt với tuân thủ pháp luật, và phụ huynh cảm nhận được gánh nặng chi phí, dạy thêm học thêm biến tướng được giảm bớt. Đó là văn hóa mới mà năm học 2026–2027 buộc phải khởi động, nếu chúng ta không muốn những vụ gian lận tiếp theo trở thành “chuyện bình thường mới”.
