Đi làm ở tuổi 90+: không phải ngoại lệ lập dị mà là mô hình sống
Người cao tuổi đi làm là hiện tượng những người trên độ tuổi nghỉ hưu chính thức vẫn duy trì hoạt động nghề nghiệp có lương hoặc không lương, với nhịp độ phù hợp sức khỏe, nhằm bảo toàn sức khỏe tinh thần, thể chất và duy trì mục đích sống ở tuổi 90 trở lên.
Công chúng thường nhìn người ngoài 90 vẫn làm việc như những “truyền thuyết sống”, nhưng nếu quan sát kỹ, đây là một mô hình sống đáng học hơn là chuyện hiếm lạ. Bà Kim Sook‑ja, sinh năm 1926, bước vào ngành bảo hiểm năm 1983 và đến nay vẫn là tư vấn viên bảo hiểm của một công ty lớn, ở tuổi 100 vẫn đến chi nhánh mỗi ngày và ký hợp đồng mới với khách hàng. Những trường hợp như bà Kim hay các cụ trên 100 tuổi ở Nhật tiếp tục đứng bếp, phục vụ khách cho thấy: nghỉ hưu toàn diện có thể không phải kịch bản tối ưu cho sức khỏe tinh thần người già, đặc biệt với những ai đã quen sống cùng công việc.
Từ gánh nặng mưu sinh đến di sản nghề nghiệp và mục đích sống
Hành trình đi làm của bà Kim Sook‑ja bắt đầu không phải từ lý tưởng mà từ áp lực nuôi ba người con. Năm 1983, ở tuổi ngoài 50, bà chọn nghề tư vấn bảo hiểm vì tin rằng thu nhập sẽ xứng với nỗ lực bỏ ra, sau khi đã trải qua nhiều công việc như dạy luyện bàn tính, làm ở nhà hàng. Tính đến lễ vinh danh “100‑Year Legacy FP” ngày 22/9, bà đã làm việc suốt 43 năm, nhận các giải thưởng ghi nhận 20, 30 và 40 năm gắn bó với nghề.
Điểm thú vị là sau bốn thập kỷ, động lực của bà không còn nằm ở tiền bạc. Điều giữ bà ở lại với nghề là mạng lưới quan hệ được xây dựng với nhiều thế hệ khách hàng, dựa trên niềm tin và sự đồng hành dài hạn. Bà gọi đó là một “di sản đẹp” khi cả công ty và gia đình cùng công nhận hành trình của mình. Mục tiêu ở tuổi 100 của bà rất giản dị: tiếp tục đi làm, gặp những khách hàng đã đặt niềm tin vào mình và duy trì nhịp sống quen thuộc. Đó không chỉ là công việc, mà là mục đích sống ở tuổi 90+ được định hình rõ ràng.
Công việc như một liệu pháp cho sức khỏe tinh thần người già
Nếu xem nghỉ hưu là phần thưởng xứng đáng, vậy vì sao có người 100 tuổi vẫn “chấm công” mỗi ngày và khẳng định: ở nhà còn mệt hơn? Bà Kim nói thẳng, nếu nằm không ở nhà thì cả tinh thần lẫn cơ thể đều sẽ đau yếu, còn được gặp những khách hàng tin tưởng và chờ đợi mình là niềm vui lớn nhất. Câu nói này phản biện trực diện quan niệm người già phải nghỉ ngơi tuyệt đối để khỏe.
Một trường hợp tương tự là bà Fuku Amagawa, 103 tuổi, vẫn làm việc 5 ngày mỗi tuần tại quán mì ramen của gia đình mở cách đây khoảng 60 năm. Thông qua phiên dịch, bà cho biết mình cảm thấy hạnh phúc khi vẫn có thể làm việc và chưa có ý định nghỉ hẳn. Khi nói về bí quyết sống lâu, bà nhắc đến một cốc bia buổi tối, ăn uống đầy đủ, và quan trọng nhất là luôn có một lý do để thức dậy vào mỗi buổi sáng. Hai câu chuyện ở hai bối cảnh khác nhau đều chỉ về một điểm: công việc duy trì sức khỏe tinh thần người già bằng việc cho họ lý do rõ ràng để tồn tại mỗi ngày.
Hoạt động hàng ngày và tương tác xã hội: liều thuốc chống lão hóa vô hình
Hoạt động hàng ngày người cao tuổi trong các câu chuyện này không hề thụ động. Ở tuổi 100, bà Kim vẫn dùng máy tính bảng xử lý tài liệu, kiểm tra hồ sơ và trực tiếp gặp khách hàng; bà còn đi tàu điện ngầm đến nơi làm việc. Đó là chuỗi hoạt động đòi hỏi di chuyển, tập trung và khả năng xử lý thông tin – những thứ thường bị coi là “quá sức” với người già nhưng lại đang được bà thực hiện đều đặn.
Quan trọng hơn, nghề tư vấn bảo hiểm buộc bà phải duy trì giao tiếp xã hội liên tục: xây dựng niềm tin, theo dõi gia đình khách hàng qua nhiều thập kỷ và trở thành người đồng hành suốt đời của họ. Chính tương tác khách hàng này là một dạng “gym xã hội”, buộc não bộ và cảm xúc phải vận động. Ở Nhật, những cụ trên 100 tuổi vẫn làm việc tại quán ăn gia đình cũng sống trong môi trường tương tự: tiếp xúc khách, nói chuyện, phục vụ, lắng nghe phản hồi. Công việc, theo nghĩa này, là khung sườn giúp họ duy trì sức khỏe toàn diện chứ không chỉ lấp thời gian rảnh.
Nhật Bản, Đông Á và bài học thiết kế công việc linh hoạt cho người cao tuổi
Câu chuyện của bà Kim không phải trường hợp đơn lẻ. Ở Đông Á, đặc biệt là Nhật Bản, hình ảnh người trên 90 tuổi vẫn làm việc đã xuất hiện ngày càng nhiều; có người hơn 90 tuổi vẫn phá kỷ lục thể thao, có người bước qua tuổi 100 vẫn làm việc tại cửa hàng ăn gia đình. Điều chung giữa họ không phải là “siêu nhân” thể chất, mà là những mô hình công việc linh hoạt: quy mô nhỏ, gắn với gia đình hoặc cộng đồng, giờ giấc điều chỉnh theo sức khỏe.
Điểm đáng chú ý là phía doanh nghiệp cũng bắt đầu nhìn người cao tuổi đi làm như tài sản dài hạn. Đại diện công ty nơi bà Kim làm việc khẳng định sẽ tiếp tục xây dựng văn hóa coi trọng giá trị kế thừa để nhân viên trực tiếp phục vụ khách hàng có thể tự hào về những đóng góp lâu dài của mình. Nếu coi tuổi thọ khỏe mạnh là mục tiêu, thì mở rộng lựa chọn cho người già – giữa nghỉ hưu toàn phần và tiếp tục làm việc linh hoạt – có lẽ quan trọng hơn tranh cãi xem họ “nên” hay “không nên” đi làm.
