Thiếu sách giáo khoa: Không còn là sự cố nhất thời mà là khủng hoảng hệ thống
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng năm học đã bắt đầu nhưng số lượng sách cung ứng không đáp ứng nhu cầu, khiến học sinh phải học chung, phụ huynh săn lùng từng cuốn, buộc phải mua sách photo giá cao và thậm chí chấp nhận rủi ro pháp lý khi tự ý sao chép sách cho con sử dụng.
Điều đáng nói là thiếu sách giáo khoa không còn là hiện tượng cục bộ. Nhiều địa phương báo tình trạng khan hiếm kéo dài gần một tháng, từ Huế, Đà Nẵng, Đăk Lăk, Gia Lai đến An Giang. Năm học mới đã khởi động nhưng câu hỏi “ai đang thiếu sách?” vẫn khiến gần một nửa học sinh trong một lớp ở Trường THPT Lê Viết Thuật giơ tay. Khi một hệ thống giáo dục bắt buộc để học sinh bắt đầu năm học trong tình trạng “học chay”, đó không còn là trục trặc kỹ thuật mà là dấu hiệu của một chuỗi cung ứng bị thiết kế sai.
Trong bối cảnh này, phụ huynh trở thành “người gánh hậu quả cuối cùng”: phải chạy khắp nơi tìm sách, chấp nhận mua sách photo giá cao gấp 2–3 lần sách thật như giải pháp tình thế. Chính từ trải nghiệm này, nhiều người mới nhận ra rằng sách giáo khoa không thể được xem như món hàng tùy ý, mà là một mặt hàng thiết yếu cần được quản lý với mục tiêu đầu tiên là đủ và đúng lúc, thay vì đặt nặng lợi nhuận.
Sách photo giá cao: Phụ huynh trả tiền nhiều hơn nhưng nhận về ít hơn
Thiếu sách giáo khoa đẩy phụ huynh vào thế phải chọn “giải pháp xấu ít hơn”: hoặc để con học thiếu, hoặc mua sách photo giá cao. Một học sinh lớp 10 tại Trường THPT Lê Viết Thuật cho biết, bốn cuốn sách photo Lịch sử, Ngữ văn, Vật lý, Tiếng Anh có giá 20.000–30.000 đồng mỗi cuốn nhưng mẹ em đã phải chi 200.000 đồng cho cả bốn. Với những gia đình phải photo nhiều môn, chi phí sách học sinh dễ dàng đội lên tới vài trăm nghìn đồng.
Theo khảo sát, giá photo một cuốn sách giáo khoa khổ thông thường, in đen trắng, dao động khoảng 50.000–60.000 đồng, tùy số trang. Trong khi đó, giá trung bình một bộ sách giáo khoa chỉ từ 155.000 đến 293.000 đồng. Một cuốn Tiếng Việt lớp 4, tập 1, nếu in màu, phụ huynh có thể phải chi hơn 200.000 đồng, trong khi cả bộ sách lớp 4 chỉ 362.000 đồng. Nghịch lý là: mua bản gốc rẻ hơn, nhưng không có hàng; mua bản photo thì đắt hơn mà chất lượng thấp, dễ nhàu nát, khó dùng lâu dài.
Không dừng lại ở chi phí, sách photo còn khiến việc học mất đi tính bền vững: bản in mờ, khổ giấy lệch chuẩn, thiếu bìa, khó bảo quản. Khi phải dùng chung sách, hoặc phụ thuộc vào bản photo kém chất lượng, học sinh khó chủ động học bài, ghi chú, làm bài tập. Ở Trường Tiểu học Vân Tụ 1, trong một lớp khoảng 35 học sinh thì mới gần 20 em nhận đủ sách, số còn lại phải dùng chung tài liệu theo phương án hai học sinh dùng chung một bộ sách. Đây là sự thụt lùi rõ rệt của chất lượng học tập chỉ vì một mắt xích vật chất là cuốn sách.
Sách bài tập thiếu và cái bẫy pháp lý mang tên “photo sách bị phạt”
Thiếu sách giáo khoa đã khó, thiếu sách bài tập còn gây áp lực lớn hơn vì liên quan trực tiếp đến việc làm bài và đánh giá của học sinh. Một phụ huynh ở Bắc Ninh kể đã đi hết các hiệu sách quanh nhà, chồng đi sang tận huyện khác vẫn không mua được sách bài tập cho con. Cuối cùng, gia đình phải photo sách theo hướng dẫn của giáo viên để con có tài liệu làm bài, trong khi hơn một nửa học sinh lớp đó cũng dùng sách bài tập photo. Có phụ huynh khác phải đi xin lại sách bài tập cũ để con theo kịp việc học.
Nhưng sách photo không chỉ là bài toán tiền bạc. Nó còn là rủi ro pháp lý. Cơ quan công an đã phát hiện các tài khoản mạng xã hội quảng cáo sao chép, photocopy sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 để bán cho phụ huynh và học sinh. Khi phụ huynh đặt mua hoặc tự ý photocopy trọn bộ sách, họ có thể vô tình rơi vào vùng vi phạm bản quyền. “Theo Điều 16 Nghị định 341/2025/NĐ-CP, hành vi xâm phạm bản quyền có thể bị phạt từ 5–50 triệu đồng với cá nhân và 10–100 triệu đồng với tổ chức”.
Người vi phạm còn có thể bị buộc tiêu hủy, gỡ bỏ hoặc xóa các bản sao vi phạm. Dễ thấy, trong lúc chờ sách về, phụ huynh bị đẩy vào thế tiến thoái lưỡng nan: không có sách thì con khó theo kịp lớp, nhưng photo sách bị phạt thì gia đình không thể gánh nổi. Khi một hệ thống để phụ huynh phải chọn giữa quyền học tập của con và nguy cơ chịu phạt trăm triệu, vấn đề không nằm ở ý thức của phụ huynh mà ở thiết kế chính sách và cách tổ chức cung ứng.
In thêm sách không đủ: Lỗ hổng dự báo và phân phối mới là gốc rễ
Trước làn sóng thiếu sách giáo khoa, phản xạ đầu tiên của nhiều người là “in thêm”. Nhưng thực tế cho thấy, in nhiều chưa chắc đến được tay đúng học sinh cần. Đại diện đơn vị cung ứng cho Trường Tiểu học Vân Tụ 1 cho biết tiến độ in ấn chậm khiến việc giao sách đến trường trễ hơn kế hoạch. Trong khi đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo phải yêu cầu các đơn vị liên quan bảo đảm đủ sách cho những trường còn thiếu trước một mốc thời gian cụ thể, đồng thời Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam báo cáo đã điều chuyển khoảng 8 triệu bản sách giữa các địa phương để bổ sung khu vực thiếu hàng.
Nguyên nhân sâu xa lại nằm ở dự báo nhu cầu và mô hình phân phối. Một bộ phận phụ huynh có tâm lý chờ chính sách sách giáo khoa miễn phí nên không mua sớm, khiến sức mua thực tế không bộc lộ. Các đơn vị phát hành vì sợ hàng tồn nên không dám nhập nhiều. Đến khi các trường thông báo chưa có sách miễn phí, phụ huynh đồng loạt ra thị trường, nhà trường cũng cùng lúc đặt mua bổ sung. Cung chưa kịp tăng thì cầu đã tăng đột biến. Đây là môt ví dụ điển hình của thất bại trong quản lý chuỗi cung ứng, nơi mọi bên đều hành động hợp lý theo lợi ích riêng nhưng kết quả chung lại là khan hiếm.
Phó Thủ tướng đã thẳng thắn chỉ ra rằng việc chưa bảo đảm đủ sách giáo khoa cho học sinh cho thấy bất cập trong dự báo, đặt hàng, sản xuất, dự trữ và phân phối. Sách giáo khoa cần được quản lý như mặt hàng thiết yếu với mục tiêu quan trọng nhất là cung ứng đúng lúc, đủ số lượng và giá được Nhà nước quản lý chặt chẽ, thay vì đặt nặng lợi nhuận. Nói cách khác, vấn đề không phải là “in bao nhiêu cuốn”, mà là “ai dự báo, ai chịu trách nhiệm nếu dự báo sai, và hệ thống phân phối có đủ linh hoạt để điều chuyển kịp thời hay không”.
Từ giải pháp tình thế đến thay đổi hệ thống: Cần mô hình phân phối linh hoạt hơn
Ở cấp trường, nhiều nơi đang phải xoay sở bằng các giải pháp tình thế: chương trình “Trao sách cũ – Gửi tri thức, tiếp sức đến trường” vận động quyên góp sách giáo khoa đã qua sử dụng, giúp Trường THPT Lê Viết Thuật thu về 54 bộ sách cũ để tặng học sinh khó khăn. Nhờ đó, một phần khoảng 20% học sinh toàn trường còn thiếu sách được hỗ trợ. Giáo viên phải hướng dẫn học sinh dùng chung sách, sử dụng sách điện tử, điều chỉnh cách dạy để giảm tác động tiêu cực.
Những nỗ lực này đáng trân trọng, nhưng như chính hiệu trưởng nhà trường thừa nhận, đây chỉ là giải pháp trước mắt. Về phía các nhà xuất bản, thông tin cho biết các đầu sách giáo khoa cấp THPT dự kiến được bổ sung tương đối đầy đủ đến khoảng ngày 20/9, còn các cấp khác tiếp tục được cập nhật hàng ngày. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đặt hạn yêu cầu bảo đảm đủ sách cho các trường còn thiếu trước một mốc gần. Nhưng nếu chỉ chạy theo “chữa cháy” theo mùa, khủng hoảng thiếu sách giáo khoa sẽ lại lặp lại.
Đã đến lúc phải coi sách giáo khoa là một hệ sinh thái, chứ không chỉ là sản phẩm in giấy. Hệ thống cần: kênh đặt sách sớm với cam kết rõ ràng; dữ liệu dự báo nhu cầu theo từng lớp, từng địa bàn; cơ chế điều chuyển liên vùng chủ động; và mô hình phân phối linh hoạt, cho phép kết hợp sách giấy với sách điện tử trong những tình huống khẩn cấp mà không đẩy phụ huynh vào vùng “photo sách bị phạt”. Khi những lỗ hổng cấu trúc được lấp đầy, phụ huynh sẽ không còn phải chi gấp 2–3 lần cho sách photo, và con trẻ có thể bắt đầu năm học với điều tối thiểu: một bộ sách giáo khoa đầy đủ và hợp pháp.
