Thiếu sách giáo khoa giữa năm học: vấn đề không còn là chuyện lẻ tẻ
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều học sinh đã bước vào năm học mới nhưng vẫn không có đủ sách trên tay, buộc phụ huynh phải chạy khắp nơi mua sách đầu năm học, xếp hàng tại các điểm phân phối, xin sách cũ hoặc tự in, trong khi các nhà xuất bản và địa phương chưa phân phối kịp số lượng sách giáo khoa, sách bài tập và sách tham khảo theo nhu cầu thực tế. Điều đáng nói là cảnh chen chúc mua sách không diễn ra trước ngày khai giảng mà kéo dài sang cả tuần thứ hai của năm học. Tại Đà Nẵng, sáng 4-9, phụ huynh phải chen nhau tìm sách ở 145 Lê Lợi, nơi vốn không phải cửa hàng bán lẻ sách nhưng trở thành điểm “cứu trợ” bất đắc dĩ. Ở TP.HCM, ngày 8-9 vẫn còn hàng dài người xếp hàng tại địa chỉ 231 Nguyễn Văn Cừ để mua những cuốn còn thiếu trong bộ sách của con. Những hình ảnh đó cho thấy đây không phải trục trặc nhỏ, mà là một lỗi hệ thống trong khâu chuẩn bị năm học.
Phụ huynh chạy đua mua từng cuốn sách: áp lực dồn về gia đình
Trong tình trạng thiếu sách giáo khoa, người gánh nặng trực tiếp không phải nhà xuất bản hay cơ quan quản lý, mà là phụ huynh và học sinh. Nhiều gia đình tại Đà Nẵng cho biết đã đi hơn 20 hiệu sách nhưng vẫn thiếu một số cuốn trong bộ sách, có người buộc phải ra về tay trắng dù đã chờ đợi và lục tìm rất lâu. Một số phụ huynh chỉ còn cách nhận file giáo viên gửi để tự in, dù họ lo ngại chất lượng bản in và cả vấn đề bản quyền. Ở các tỉnh như Nghệ An, phụ huynh than phiền tình trạng thiếu sách giáo khoa, đặc biệt là sách bài tập tiểu học, khiến nhiều gia đình dù đã đăng ký mua qua trường vẫn không nhận đủ, phải tự đi tìm mua ngoài thị trường nhưng nhà sách cũng báo hết hàng. Trong khi chờ nguồn cung, giải pháp tình thế là photo bài học hiện tại để con theo kịp lớp, biến việc thiếu sách thành một chuỗi xoay xở mệt mỏi mà gia đình phải tự gánh.
Nguồn cung lớn nhưng vẫn thiếu: bài toán phân phối và tâm lý né nhập hàng
Điều nghịch lý là thiếu sách giáo khoa diễn ra trong bối cảnh tổng lượng in và phát hành lại ở mức rất lớn. Tính đến ngày 3-9, đơn vị xuất bản đã phân phối 228 triệu sách giáo khoa và 84 triệu sách bài tập, sách tham khảo, với số lượng sách giáo khoa cung ứng vượt kế hoạch ban đầu, đạt hơn 150% so với số lượng đặt hàng. Đây là một con số biết nói: nếu vẫn thiếu sách ở nhiều nơi, vấn đề nằm ở cách phân phối và dự báo nhu cầu hơn là ở công suất in. Tại TP.HCM, ngoài việc phụ huynh phải xếp hàng mua lẻ từng cuốn sách còn thiếu ngay tại điểm phân phối của nhà xuất bản, các nhà sách được ghi nhận cũng gặp tình trạng khan hiếm vì năm nay thành phố triển khai chương trình cho mượn sách giáo khoa miễn phí, khiến nhiều cơ sở ngần ngại nhập hàng nhiều như các năm trước. Chính sách hỗ trợ học sinh là điều tích cực, nhưng khi không tính trước kịch bản phụ huynh vẫn có xu hướng mua sách để tránh việc con viết vẽ làm hỏng sách mượn, thì hệ quả là đứt gãy cung ứng ở kênh thương mại.
Phân biệt sách và chuẩn bị năm học: trách nhiệm không thể đẩy về phía phụ huynh
Cuộc khủng hoảng nhỏ về sách đầu năm học đang làm lộ rõ một điểm yếu: gia đình bị buộc phải lo mọi thứ trong khi hệ thống chưa làm tròn khâu chuẩn bị năm học. Nhiều phụ huynh đã bắt đầu mua sách từ mùa hè nhưng chỉ gom được một phần bộ sách, phải trông chờ vào nhà trường hoặc tiếp tục đi tìm từng cuốn đến sát ngày khai giảng. Mặt khác, việc không phân biệt rõ sách giáo khoa bắt buộc, sách bài tập và sách tham khảo càng khiến phụ huynh bị rối, dễ mua thừa loại không cần, vẫn thiếu đúng loại con đang học. Theo các chia sẻ, phụ huynh mong cơ quan chức năng sớm có giải pháp căn cơ, bởi “có đủ sách giáo khoa là yêu cầu tối thiểu và cơ bản nhất khi học sinh bước vào năm học mới”. Câu nói này là lời nhắc trực diện: trách nhiệm đảm bảo đủ sách không thể dồn hết cho phụ huynh tự xoay xở bằng cách photo, xin file hay săn sách cũ trên mạng.
Cần một chiến lược sách bền vững: từ điều chuyển vùng đến dự phòng thiên tai
Để thoát khỏi vòng lặp thiếu sách giáo khoa mỗi đầu năm học, các địa phương và nhà xuất bản cần coi việc chuẩn bị trước kỳ khai giảng là một chiến lược chứ không phải một chiến dịch chữa cháy. Thời gian qua, đơn vị xuất bản đã chủ động điều chuyển hơn 8 triệu sách giáo khoa giữa các vùng để cân bằng nguồn cung, đồng thời kế hoạch in bổ sung thêm 17 triệu sách giáo khoa và sách bài tập trong tháng 9 để xử lý tình trạng thiếu cục bộ và xây dựng lượng sách dự phòng. Đây là bước đi đúng hướng, nhưng nếu chỉ phản ứng khi khan hiếm đã xảy ra thì vẫn là muộn. Một điểm tích cực là các trường nội trú vùng biên đã được cung ứng đủ sách theo nhu cầu, cho thấy khi có kế hoạch cụ thể, việc bảo đảm sách hoàn toàn khả thi. Vấn đề là phải áp dụng tinh thần đó cho mọi địa phương: dự báo chính xác nhu cầu, phân định rõ nhóm sách giáo khoa – sách bài tập – sách tham khảo, phối hợp với trường và nhà sách để nhập hàng hợp lý, và chủ động xây dựng kho dự phòng cho các kịch bản thiên tai, bão lũ. Nếu không thay đổi cách chuẩn bị, cảnh phụ huynh xếp hàng, chen nhau, ôm con đi khắp nơi tìm sách sẽ còn là “nghi thức” buồn lặp lại mỗi mùa khai giảng.
