Thiếu sách giáo khoa: một cuộc khủng hoảng lẽ ra có thể tránh được
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều học sinh không có đủ sách theo chương trình học trong những tuần đầu năm học, khiến phụ huynh phải tự xoay xở mua lẻ, mượn tạm hoặc photo tài liệu, dù về nguyên tắc sách phải được chuẩn bị đầy đủ trước ngày khai giảng. Mặc dù năm học đã chính thức bắt đầu, nhiều địa phương vẫn rơi vào cảnh khan hiếm sách giáo khoa như Đà Nẵng, Cần Thơ, Đắk Lắk và một số tỉnh miền Trung, Tây Nguyên. Gần một tháng qua, tình trạng thiếu sách giáo khoa còn kéo dài ở Huế, Đà Nẵng, Đắk Lắk, Gia Lai, An Giang và đặc biệt tại TP.HCM. Điều trớ trêu là trong khi học sinh thiếu sách, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam báo cáo đã phát hành tới 228 triệu sách giáo khoa và 84 triệu sách bài tập, tham khảo, rồi tiếp tục in thêm 17 triệu bản nữa trong tháng 9.
Khi phụ huynh “chạy sô” mua sách, trẻ phải học bằng bản photo
Điều dễ thấy nhất trong đợt thiếu sách giáo khoa lần này là những khó khăn phụ huynh phải gánh. Nhiều người kể lại việc mua sách giáo khoa giống như “cuộc săn” hơn là hoạt động chuẩn bị năm học cho con. Có phụ huynh phải đi 4–5 nhà sách, gom từng cuốn lẻ mà vẫn không đủ bộ sách cho con. Tại TP.HCM, người dân rồng rắn xếp hàng trước trụ sở đơn vị phát hành để mua sách cho con trong nhiều giờ liền. Sau ngày khai giảng, cảnh phụ huynh tiếp tục xếp hàng mua những đầu sách còn thiếu vẫn diễn ra ở nhiều nơi. Gia đình ít điều kiện càng khó xoay xở, bởi thiếu sách khiến cha mẹ phải mất thời gian đi lại, tạm gác công việc; giáo viên phải tự chuẩn bị thêm tài liệu thay thế. Ở một số trường, học sinh phải dùng bản photo hoặc bản điện tử in tạm trong khi chờ sách chính thức được cấp.
Những câu chuyện cụ thể cho thấy mức độ bế tắc. Tại Hà Nội, gia đình chị Nguyễn Thị Mai đã bước sang ngày thứ ba của năm học mà vẫn chưa mua đủ sách giáo khoa lớp 10 cho con. Sau nhiều ngày “đỏ mắt” tìm mua, chị phải đăng thông tin trên mạng để tìm người bán lại sách, xin sách cũ của những gia đình con đã học xong, rồi cuối cùng nhờ người thân ở TP.HCM mua giúp thì con mới có sách để học. Việc thiếu sách theo bộ hoặc theo môn đặc biệt phổ biến tại các thành phố lớn, nơi một số phụ huynh có điều kiện còn mua hai bộ sách – một để ở nhà, một để ở trường – khiến những người mua sau càng khó tiếp cận. Điều này biến hoạt động mua sách giáo khoa vốn phải đơn giản thành gánh nặng tâm lý, tài chính và thời gian cho hàng nghìn gia đình.
Ba nguyên nhân chính: không chỉ là chuyện mua muộn
Đổ lỗi toàn bộ cho việc phụ huynh mua sách muộn là cách nhìn quá đơn giản, thậm chí che mờ trách nhiệm ở các khâu khác. Đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam xác định có ba nguyên nhân chính dẫn tới tình trạng khan hiếm. Thứ nhất, nhiều địa phương chủ trương không đặt sách giáo khoa qua kênh trường học; đồng thời, một số trường đang trong quá trình sáp nhập, kiện toàn bộ máy lãnh đạo nên không tổ chức mua sách giúp phụ huynh. Riêng tại TP.HCM, đến ngày 25/8 đã có 197 trường rơi vào tình trạng này. Thứ hai, một bộ phận phụ huynh chờ chính sách sách giáo khoa miễn phí nên không chủ động mua sớm, khiến các công ty phát hành khó dự báo nhu cầu và không dám dự trữ nhiều vì lo hàng tồn kho. Thứ ba, khi các trường thông báo chưa có sách miễn phí, nhu cầu mua bất ngờ tăng vọt, phụ huynh đổ dồn đến nhà sách cùng lúc trong khi nhà trường cũng đồng loạt gửi đơn đặt hàng bổ sung, làm hệ thống phát hành quá tải.
Ngoài ba nguyên nhân trên, sự chậm trễ trong khâu dự báo và tổ chức cung ứng đóng vai trò không nhỏ. Năm nay xuất hiện thông tin về chính sách sách giáo khoa miễn phí, nhưng nhiều địa phương và trường học lại không nghiên cứu kỹ quy định về thời điểm phê duyệt kế hoạch dự báo và nhập kho. Hệ quả là việc đăng ký mua sách từ phía trường học bị nghẽn, nhiều trường chờ rõ chính sách hỗ trợ mới đặt sách, dẫn đến đơn hàng dồn vào sau ngày 15/8. Trong khi đó, quy trình đấu thầu, in ấn, hoàn thiện sách mất ít nhất sáu tháng; nếu trường đặt trễ, nhà xuất bản không thể kịp in và giao trước năm học mới. Chính sách chuyển sang dùng chung một bộ sách cũng làm hệ thống cung ứng “giật mình” vì mọi sai số dự báo đều đổ dồn lên một dòng sản phẩm duy nhất. Một phát biểu đáng chú ý là nhận định rằng việc chuyển sang một bộ sách, cộng với triển khai chính sách miễn phí và thay đổi cách đăng ký, đã làm lộ rõ các bất cập trong khâu dự báo và phân phối.
Trách nhiệm phải rõ: không thể để phụ huynh gánh thay hệ thống
Câu hỏi quan trọng nhất lúc này không phải là “đã in bao nhiêu bản sách”, mà là “mỗi học sinh đã có đủ sách hay chưa”. Tổng số bản sách phát hành không nói lên việc từng em đã được cấp sách kịp thời hay không. Việc thiếu sách giáo khoa kéo dài cho thấy sự đứt gãy trong chuỗi dự báo – đặt hàng – sản xuất – dự trữ – phân phối. Một số ý kiến nhấn mạnh, nếu nói thiếu sách chủ yếu do phụ huynh mua muộn là chưa nhìn nhận đầy đủ trách nhiệm của các bên liên quan. Ngay từ tháng 6, người đứng đầu cấp cao đã yêu cầu các tỉnh ủy, thành ủy chịu trách nhiệm bảo đảm đủ sách giáo khoa cho năm học mới, nhưng thực tế cho thấy chỉ đạo này chưa được cụ thể hóa thành kế hoạch và giám sát hiệu quả. Khi năm học đã bắt đầu, việc giao đủ sách cho từng trường phải có người chịu trách nhiệm theo đến cùng, chứ không thể tiếp tục “chia đều” lỗi cho tất cả rồi để mọi chuyện trôi qua.
Một hướng xử lý đang được triển khai là yêu cầu từng cơ sở giáo dục rà soát chi tiết số lượng sách đã đăng ký, số đã được giao, số nhà trường tiếp nhận, số học sinh đã nhận và số còn thiếu theo từng lớp, từng đầu sách. Bộ quản lý và các địa phương phải đối chiếu nhu cầu, đơn đặt hàng, lượng sách tồn và số thực giao để xác định khâu chậm trễ, từ đó phân định rõ ai phải chịu trách nhiệm giải quyết. Trong những ngày qua, khoảng 8 triệu bản sách giáo khoa đã được điều chuyển giữa các vùng để bù cho nơi thiếu, đồng thời nhà xuất bản khẩn trương in thêm và cam kết cung cấp đủ sách cho các trường còn thiếu trước ngày 15/9. Tuy nhiên, nếu không rút kinh nghiệm nghiêm túc, năm sau hệ thống lại có nguy cơ lặp lại vòng luẩn quẩn: dự báo sai, đặt hàng chậm, phụ huynh chạy vạy mua sách giáo khoa, và học sinh thêm một lần bị đặt vào thế bất lợi ngay từ những ngày đầu đến lớp.
