Khủng hoảng bùn thải: 17,2 triệu m³ chất thải không nơi đi về
Khủng hoảng xử lý bùn kênh rạch tại TP.HCM là tình trạng lượng bùn, đất đào từ các dự án nạo vét kênh, cải tạo thoát nước và phục hồi kênh rạch nội đô tăng nhanh nhưng không có hệ thống bãi chứa chất thải được quy hoạch đồng bộ để tiếp nhận, xử lý và tái sử dụng, khiến tiến độ dự án đình trệ và rủi ro môi trường gia tăng. Trên thực tế, tổng khối lượng đất và bùn phát sinh từ các dự án nạo vét kênh của Thành phố đã lên tới khoảng 17,2 triệu m³, bao gồm 8,8 triệu m³ đất đào và 8,4 triệu m³ bùn nạo vét. Trong khi đó, Thành phố vẫn chưa có danh mục các khu đất được chỉ định để tiếp nhận bùn thải không ô nhiễm, khiến mỗi dự án phải tự xoay xở với chính quyền địa phương và xin ý kiến từng lần từ cơ quan chuyên ngành. Đây không chỉ là bất cập kỹ thuật, mà là nút thắt thể chế sẽ quyết định thành bại của chiến lược phục hồi kênh rạch TP.HCM.
Nút thắt bãi chứa chất thải và hệ lụy cho các dự án nạo vét kênh
Trớ trêu là trong khi Thành phố đẩy mạnh các dự án nạo vét kênh, hệ thống bãi chứa chất thải gần như vẫn là "vùng trắng" quy hoạch. Không có danh mục bãi chứa được phê duyệt, mỗi dự án nạo vét kênh phải tự đi tìm quỹ đất, làm việc với địa phương và chờ thẩm định của cơ quan chức năng trước khi có thể đổ thải. Quy trình này không chỉ dài dòng mà còn làm vỡ kế hoạch thi công theo chuỗi, đặc biệt với những gói thầu phụ thuộc chặt chẽ vào dòng chảy vật liệu. Dự án cải tạo hệ thống kênh Tham Lương – Bến Cát – Nước Lên, dài gần 32 km, dự kiến phát sinh gần 4,7 triệu m³ đất đào và bùn nạo vét, trong đó khoảng 3,3 triệu m³ là bùn đáy kênh. "Nhà thầu xử lý được đất trên bờ nhưng không thể nạo vét bùn vì không có nơi tiếp nhận" – tình huống đó cho thấy nếu không có bãi chứa chất thải, các hạng mục xử lý bùn kênh rạch sẽ tiếp tục bị tắc nghẽn ngay ở khâu logistics cơ bản.
Tham vọng chỉnh trang kênh rạch và áp lực hạ tầng kỹ thuật
Trong khi khối bùn thải khổng lồ chưa có lối ra, TP.HCM lại đang đặt lên vai mình một kế hoạch chỉnh trang đô thị đầy tham vọng: di dời tổng cộng 41.540 căn nhà trên và ven kênh rạch, vượt chỉ tiêu ban đầu 40.000 căn. Tổng nhu cầu vốn cho toàn bộ đề án ước tính gần 396.875 tỷ đồng, được dự kiến huy động từ vốn đầu tư công, xã hội hóa, PPP và nguồn thu từ đấu giá đất sau chỉnh trang. Đây không chỉ là bài toán tài chính, mà còn là bài kiểm tra khả năng phối hợp giữa phục hồi kênh rạch TP.HCM và quản lý chất thải xây dựng. Thành phố chia lộ trình đến 2030 thành các giai đoạn: khởi động từ 2026, tăng tốc vào 2028 và hoàn tất di dời 41.540 căn nhà trong giai đoạn 2029–2030. Nếu bùn thải của các dự án nạo vét kênh tiếp tục không có nơi xử lý, nguy cơ trễ hẹn với mục tiêu này là rất rõ ràng, dù trên giấy tờ tiến độ vẫn được chia nhỏ và tính toán kỹ.
Bài toán logistics bùn thải: từ gánh nặng đến tài nguyên
Nhìn từ góc độ logistics, 17,2 triệu m³ đất và bùn không chỉ là gánh nặng mà còn là một dòng vật liệu lớn cần được tổ chức như một chuỗi cung ứng. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị đã kiến nghị Thành phố sớm công bố danh mục các khu vực có thể tiếp nhận bùn, đất nạo vét để san lấp, và có thể dùng chung cho nhiều dự án, giúp giảm quãng đường vận chuyển và tránh việc mỗi công trình tự phát sinh bãi đổ riêng. Vấn đề không chỉ là tìm chỗ trống, mà là thiết kế một hệ thống quản lý chất thải xây dựng có khả năng kiểm soát nguồn gốc, khối lượng, phân loại và tái sử dụng vật liệu phù hợp cho hạ tầng. Nếu Thành phố tiếp tục coi bùn thải chỉ là thứ cần vứt bỏ, thay vì một nguồn tài nguyên kỹ thuật có thể xử lý và sử dụng lại, cơ hội tối ưu chi phí và giảm tác động môi trường sẽ trôi qua, để lại một mạng lưới kênh rạch nửa chừng, không sạch mà cũng chưa thông.
Kết luận: muốn hồi sinh kênh rạch phải bắt đầu từ quy hoạch bãi chứa
Mục tiêu phục hồi kênh rạch TP.HCM, mở đường cho công viên ven sông, giao thông và du lịch đường thủy, chỉ có ý nghĩa khi kênh rạch được nạo vét, khai thông và bùn thải được xử lý an toàn. Hiện nay, tình trạng thiếu bãi chứa chất thải được quy hoạch đang là nút thắt lớn nhất, làm chậm tiến độ nhiều dự án nạo vét kênh, từ Tham Lương – Bến Cát – Nước Lên đến các kênh Đôi, Xóm Củi, Xuyên Tâm. Thành phố đã được giao triển khai 55 dự án hạ tầng kỹ thuật, môi trường và thủy lợi trong giai đoạn 2026–2030; nếu không kịp thời lập và vận hành các khu tiếp nhận, xử lý bùn tập trung, toàn bộ chiến lược chỉnh trang kênh rạch sẽ đứng trên nền móng thiếu chắc chắn. Lựa chọn lúc này khá rõ: hoặc quy hoạch nghiêm túc hệ thống xử lý bùn kênh rạch như một cấu phần bắt buộc của đô thị, hoặc chấp nhận rằng những bản vẽ đẹp về thành phố kênh rạch chỉ dừng ở mức hình ảnh minh họa.
