Quy mô 550 MW trên mặt hồ thủy điện
Điện mặt trời nổi là mô hình lắp các tấm pin quang điện trên hệ phao đặt trên mặt nước, giúp khai thác hồ chứa cho sản xuất năng lượng mà không cần bố trí toàn bộ nhà máy trên đất liền. VinEnergo đang chuẩn bị triển khai hai dự án Bản Chát 1 và Bản Chát 2 tại Lai Châu, với tổng công suất thiết kế 550 MW và mục tiêu vận hành thương mại vào cuối tháng 10/2028. Đây là một bước mở rộng đáng kể của điện mặt trời Lai Châu, nhưng quy mô lớn cũng khiến câu hỏi về tác động tới lòng hồ trở nên không thể xem nhẹ.
Bản Chát 1 được thiết kế công suất 250 MW, còn Bản Chát 2 đạt 300 MW. Hai dự án sử dụng mặt nước hồ thủy điện Bản Chát và trải trên địa bàn các xã Mường Than, Than Uyên, Mường Kim. Theo thông tin về quy mô tổ hợp, gần 1.800 ha mặt hồ sẽ được sử dụng và tổng số tấm pin dự kiến xấp xỉ 790.000. Con số này cho thấy điện mặt trời nổi không còn là thử nghiệm nhỏ lẻ; đây là một hạ tầng năng lượng lớn, cần được đánh giá cùng lúc về hiệu quả phát điện và cách thức chia sẻ không gian hồ.
Bản Chát 2: công suất, vốn và công nghệ
Trong hai dự án VinEnergo, Bản Chát 2 có công suất thiết kế 300 MW và tổng vốn đăng ký khoảng 6.279,1 tỷ đồng. Hồ sơ nêu nhà đầu tư góp khoảng 941,87 tỷ đồng, tương đương 15%, phần còn lại dự kiến huy động từ các tổ chức tín dụng. Nhà máy được thiết kế với công suất đỉnh phía một chiều khoảng 359,723 MWp, sử dụng 492.772 tấm pin công suất 730 Wp mỗi tấm; công suất định mức 300 MW phản ánh mức công suất của nhà máy, khác với tổng công suất đỉnh của các tấm pin.
Điện một chiều từ pin sẽ được chuyển đổi qua các bộ biến tần, thu gom qua 10 mạch 35 kV, rồi nâng áp tại trạm biến áp để đấu nối vào lưới. Hệ thống SCADA hỗ trợ giám sát và điều khiển; dự án cũng dự kiến tích hợp pin lưu trữ BESS để tích điện khi nguồn mặt trời dồi dào và phát lại khi bức xạ giảm hoặc nhu cầu tăng. Theo hồ sơ, sản lượng điện thương phẩm năm đầu dự kiến đạt khoảng 276,8 triệu kWh. Những hạng mục này có thể giúp điều tiết nguồn phát, nhưng hiệu quả thực tế còn phụ thuộc thiết kế, khả năng đấu nối và vận hành.
Tiến độ gấp, yêu cầu môi trường không thể đi sau
Theo kế hoạch, Bản Chát 2 dành các quý I–III/2026 để hoàn thiện thủ tục môi trường, xây dựng, lâm nghiệp và đất đai; dự án dự kiến khởi công trong quý IV/2026, hoàn thành vào quý IV/2028. Với cả hai nhà máy, tiến độ trong báo cáo đánh giá tác động môi trường dự kiến hợp đồng EPC kéo dài từ tháng 10/2026 đến tháng 10/2028, vận hành thử từ tháng 6/2028 và vận hành thương mại ngày 30/10/2028. Cơ quan chức năng đang lấy ý kiến về báo cáo đánh giá tác động môi trường của Bản Chát 1 và Bản Chát 2. Vì vậy, mốc thời gian không chỉ là bài toán thi công: chất lượng thẩm định và việc thực hiện cam kết môi trường phải được xem là điều kiện của tiến độ.
Định hướng đầu tư phù hợp với kế hoạch khai thác tiềm năng năng lượng tái tạo của Lai Châu, đặc biệt là phát triển điện mặt trời nổi trên các hồ thủy điện hiện hữu. Nguồn điện bổ sung có thể hỗ trợ cung ứng điện, thúc đẩy công nghiệp và tăng nguồn thu địa phương. Nhưng mặt nước hồ cũng gắn với hệ sinh thái, nuôi cá lồng và sinh kế của người dân. Với diện tích dự án lớn, cần công khai việc theo dõi chất lượng nước, ảnh hưởng đến thủy sản và phương án phối hợp với cộng đồng. Nếu chỉ chạy theo mốc hoàn thành mà xem nhẹ những vấn đề đó, lợi ích năng lượng sẽ phải trả giá bằng niềm tin địa phương.
Thành công phụ thuộc cả điện năng lẫn trách nhiệm
Hai dự án Bản Chát cho thấy tiềm năng của việc kết hợp hồ thủy điện với điện mặt trời nổi: tận dụng mặt nước sẵn có, bổ sung nguồn phát và đưa vào hệ thống lưu trữ, giám sát. Riêng Bản Chát 2, quy mô 300 MW cùng sản lượng thương phẩm năm đầu dự kiến gần 276,8 triệu kWh là mục tiêu đáng kể. Tuy nhiên, công suất thiết kế và sản lượng dự báo chưa đồng nghĩa với lợi ích đã được bảo đảm. Khả năng đấu nối, vận hành ổn định và mức độ hạn chế tác động tới hoạt động trên hồ mới quyết định chất lượng dự án.
Kết luận, kế hoạch gần 800.000 tấm pin trên hồ Bản Chát có thể tạo dấu mốc cho điện mặt trời Lai Châu, nhưng tiến độ cuối năm 2028 chỉ đáng ghi nhận nếu đi cùng giám sát môi trường nghiêm túc và bảo vệ sinh kế địa phương. VinEnergo cần chứng minh rằng khai thác mặt hồ để tạo điện không làm lu mờ những lợi ích mà cộng đồng đang dựa vào.
