Cuốn sách ảnh Đường Hồ Chí Minh: từ tuyến chi viện bí mật đến di sản thị giác
Cuốn sách ảnh Đường Hồ Chí Minh trên biển là một công trình tư liệu ảnh lịch sử song ngữ Việt-Anh, tập hợp hơn 300 bức ảnh, bản đồ, hiện vật và đồ họa để tái hiện tuyến vận tải chiến lược bí mật trong lịch sử chiến tranh Việt Nam, đồng thời khẳng định đây là một phần quan trọng của di sản văn hóa biển và ký ức tập thể của dân tộc. Nhân kỷ niệm 65 năm Ngày mở Đường Hồ Chí Minh trên biển (23/10/1961 - 23/10/2026), Nhà xuất bản Thông tấn đã biên soạn, xuất bản và ra mắt bạn đọc cuốn sách ảnh "Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển". Việc lựa chọn thời điểm này không chỉ mang tính kỷ niệm, mà còn là tuyên bố rõ ràng: tuyến đường từng phục vụ chiến tranh nay được nhìn nhận như một di sản cần được kể lại bằng hình ảnh, bằng câu chuyện và bằng cả trách nhiệm lịch sử. Đây là cách những người làm sách khẳng định rằng ký ức chiến tranh chỉ thực sự sống nếu được chuyển hóa thành tri thức và cảm xúc cho thế hệ hôm nay.
288 trang, hơn 300 bức ảnh: sức nặng của một công trình tư liệu ảnh lịch sử
Điểm thuyết phục nhất của "Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển" nằm ở quy mô và cách tổ chức tư liệu: sách dày 288 trang, khổ 23x25cm, xuất bản song ngữ Việt-Anh, tập hợp hàng trăm bức ảnh, tư liệu lưu trữ, bản đồ, hiện vật và hình ảnh đồ họa được sắp xếp theo thời gian. Từ chưa đầy 50 bức ảnh ban đầu, nhóm biên soạn đã đi qua một hành trình sưu tầm, đối chiếu, tuyển chọn để hoàn thiện cuốn sách với hơn 300 bức ảnh. Đây không phải là một album hoài niệm mà là một công trình tư liệu ảnh lịch sử có phương pháp: khảo sát bảo tàng, cơ quan lưu trữ, các địa danh gắn với tuyến đường như bến K15, sông Gianh, Lộ Diêu, Vũng Rô, đối chiếu hồ sơ và nhân chứng để đảm bảo mỗi khung hình đều có cơ sở lịch sử rõ ràng. Khi tư liệu ảnh được xử lý nghiêm túc như vậy, sách ảnh không còn là phụ lục minh họa cho văn bản, mà trở thành một hình thức viết sử độc lập, trực quan và giàu sức gợi.
Ba phần nội dung: từ bí mật chiến tranh đến di sản văn hóa biển
Cấu trúc ba phần của cuốn sách cho thấy một tầm nhìn lịch sử dài hơi, không dừng lại ở quá khứ chiến tranh mà kéo dài đến hiện tại và tương lai. Phần thứ nhất, "Quá trình hình thành con đường trên biển mang tên Bác (1946-1961)", ghi lại những chuyến vượt biển bí mật thời kháng chiến chống thực dân Pháp, với hình ảnh những người như nữ thuyền trưởng Nguyễn Thị Định đặt nền móng cho tuyến vận tải chiến lược sau này. Phần thứ hai, "Đường Hồ Chí Minh trên biển - Con đường huyền thoại (1961-1975)", tái hiện các hải trình sinh tử của những con tàu không số, vượt phong ba, bão tố, bom đạn và sự phong tỏa, truy đuổi gắt gao của đối phương, góp phần vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và Đại thắng mùa Xuân 1975. Phần thứ ba, "Viết tiếp huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển trong thời kỳ mới (1975-2026)", chuyển trọng tâm từ chiến tranh sang bảo vệ chủ quyền biển, đảo, đặt tuyến đường huyền thoại vào mạch di sản văn hóa biển và truyền thống Hải quân nhân dân Việt Nam hôm nay.
Trách nhiệm và tình cảm lịch sử trong từng khung hình
Những người làm sách không giấu mục tiêu cảm xúc: đây là công trình tư liệu lịch sử mang tâm huyết, trách nhiệm và tình cảm sâu sắc đối với lịch sử dân tộc, nhất là với các thế hệ cán bộ, chiến sĩ đã làm nên kỳ tích trên tuyến vận tải chiến lược đặc biệt. Mỗi chuyến tàu ra khơi là một hành trình thử thách giới hạn của lòng dũng cảm; mỗi con người trên những con tàu không số là một nhân chứng lịch sử, góp phần viết nên bản anh hùng ca bất tử trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Bằng cách đặt trọng tâm vào con người bình dị – cán bộ, chiến sĩ, lực lượng tiếp nhận vận tải, nhân dân ven biển – cuốn sách chống lại xu hướng trừu tượng hóa chiến tranh, trả lại cho lịch sử chiến tranh Việt Nam những gương mặt cụ thể, những câu chuyện cụ thể. "Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển" là lời tri ân đối với các anh hùng, liệt sĩ, các Bà mẹ Việt Nam anh hùng, cựu chiến binh Đoàn 759, Đoàn 125 Hải quân và nhân dân ven biển đã góp sức làm nên tuyến đường huyền thoại.
Từ ký ức chiến tranh đến ý thức bảo vệ biển đảo hôm nay
Điều đáng nói là cuốn sách không dừng lại ở việc kể lại quá khứ, mà chủ động nối quá khứ với trách nhiệm hiện tại. Thông qua việc lưu giữ và giới thiệu những tư liệu quý, "Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển" góp phần bồi đắp lòng tự hào dân tộc, nâng cao ý thức trách nhiệm trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo, đồng thời nhắc nhớ các thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình, độc lập, thống nhất – những thành quả được đánh đổi bằng biết bao hy sinh. Trong bối cảnh di sản văn hóa biển thường bị thu hẹp vào lễ hội hay phong tục, việc nhìn tuyến chi viện chiến lược như một phần di sản văn hóa biển mở rộng khái niệm di sản: đó không chỉ là cảnh quan và nghi lễ, mà còn là những hải trình bí mật, những bến bãi, những con tàu không số và ký ức tập thể gắn với biển. Cuốn sách ảnh Đường Hồ Chí Minh trên biển, với sức nặng tư liệu và cảm xúc, nhắc chúng ta rằng bảo vệ biển đảo hôm nay cũng là tiếp tục viết tiếp huyền thoại, bằng tri thức, bằng trách nhiệm và bằng sự tỉnh táo trước lịch sử.
