Giáo dục cộng đồng không đợi chức danh hay bằng cấp
Giáo dục cộng đồng là mọi hoạt động học tập được dẫn dắt bởi cá nhân hoặc nhóm trong khu dân cư nhằm mở rộng cơ hội tri thức, kỹ năng và giá trị sống cho người khác, bất kể họ có bằng cấp sư phạm hay không và thường diễn ra ngoài khuôn khổ lớp học chính quy, với động lực cốt lõi là chia sẻ, hỗ trợ và gắn kết con người. Trong bức tranh ấy, giáo viên tình nguyện chính là những “người thắp đèn” không bảng tên, không bục giảng, nhưng tạo nên sức bật bền bỉ cho cả một thế hệ trẻ. Họ có thể là lao công, là người con xa quê, là những anh chị từng lớn lên từ chính mảnh đất nghèo – và chọn quay lại, trao đi điều quý nhất: thời gian, kỹ năng và niềm tin. Đó là lý do chúng ta cần kể tên họ.
Cô lao công và những bản nhạc kéo học sinh rời xa màn hình điện thoại
Nếu ai nghĩ nhân viên phục vụ chỉ lặng lẽ phía sau cây chổi và chiếc giẻ lau, thì câu chuyện của cô Trần Thị Miền là một lời phản biện đầy âm nhạc. Trong bộ đồng phục nhân viên phục vụ của Trường THPT Hiệp Bình, cô Miền ngồi bên cây piano ở sảnh lớn, tự tin lướt những ngón tay từng quen với việc quét dọn, ngân lên giai điệu về tình yêu cuộc sống. Hình ảnh ấy đủ để làm lại định nghĩa về người “thầy” trong mắt gần 2.000 học sinh toàn trường.
Cô Miền không phải nghệ sĩ chuyên nghiệp. Cô mày mò tự học, đăng ký lớp piano rồi bỏ dở vì quá khó, sau đó tiếp tục học từ chính… học sinh của mình. Việc chơi đàn, với cô, là niềm vui sau giờ làm nhưng nhanh chóng trở thành thứ ngôn ngữ chung để cô trò chuyện, sẻ chia với các em. Khi một lao công có thể trở thành người truyền cảm hứng âm nhạc, thì mọi tấm bằng cấp bỗng nhỏ lại trước sức mạnh của sự kiên trì và lòng ham học.
Lớp học miễn phí ở Đan Hải: gần 10 năm thắp sáng ước mơ
Cách xa những phím đàn piano, ở xã biển Đan Hải, một mô hình giáo dục cộng đồng khác lại đang lặng lẽ bền bỉ: lớp học miễn phí Tiếng Anh, Tin học dành cho con em địa phương. Tại nhà văn hóa thôn Tiên Tiến, từ thứ Hai đến thứ Bảy, các em như Trần Ngọc An Nhiên – học sinh lớp 3B Trường Tiểu học Đan Hải – đều đặn đến học Tiếng Anh, còn Chủ nhật thì làm quen với Tin học. Suốt gần 10 năm, những lớp này không thu bất kỳ khoản học phí nào nhưng mở ra cho trẻ em nông thôn một cánh cửa bước vào thế giới mới.
Ít ai biết phía sau lớp học miễn phí ấy là tâm nguyện của bà Trần Thị Hai, một người con của Đan Hải, muốn dành số tiền tích lũy cuối đời giúp trẻ em quê nhà có thêm cơ hội học tập. Năm 2017, sau khi bà qua đời, người con là ông Hoàng Trọng Dương – Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc một công ty tại TP. Hồ Chí Minh – đã dùng 850 triệu đồng bà để lại để thực hiện mong muốn này. Ông còn đầu tư thêm 220 triệu đồng sửa chữa nhà văn hóa, mua bàn ghế, 5 bộ máy vi tính và thiết bị dạy học.
Hơn 1.000 học sinh và sức mạnh của giáo viên tình nguyện
Gần một thập kỷ, lớp học miễn phí ở Đan Hải đã đón trên 1.000 em học Tiếng Anh, Tin học không thu học phí. Đáng nói hơn, nhiều em trong số đó là học sinh có hoàn cảnh khó khăn, ít cơ hội tiếp cận các khóa học đắt đỏ bên ngoài. Ở đây, cơ hội không phụ thuộc vào ví tiền của cha mẹ mà vào sự chăm chỉ và mong muốn học hỏi của từng đứa trẻ – đó là bản chất đẹp nhất của giáo dục cộng đồng.
Nhưng tiền đầu tư ban đầu không thể tự vận hành lớp học. Nhịp lớp được giữ vững bằng tấm lòng của những giáo viên tình nguyện, những người dành thời gian ngoài giờ chính khóa để dạy, củng cố kiến thức và rèn kỹ năng nghe, nói Tiếng Anh, thực hành máy tính cho từng nhóm nhỏ 15–20 em. Anh Hoàng Văn Dũng, người phụ trách sắp xếp lớp, kết nối giáo viên, đứng sau mọi lịch học đều đặn, cũng không nhận về hào quang nào ngoài niềm vui khi thấy học sinh tiến bộ. Đây là minh chứng rõ ràng: một cộng đồng nếu muốn nâng học sinh lên, cần những người trưởng thành dám cho đi không điều kiện.
Tại sao chúng ta cần tôn vinh những “nhà giáo không bảng tên”
Từ cô lao công chơi đàn piano đến lớp học miễn phí ở một xã biển, điểm chung không nằm ở nghề nghiệp hay xuất thân mà ở quyết định đứng vào vai người thầy. Cô Trần Thị Miền kết nối học sinh bằng tiếng đàn, biến giờ ra chơi thành không gian âm nhạc, giúp các em bớt bấm điện thoại và thêm niềm vui gắn kết. Ở Đan Hải, các giáo viên tình nguyện biến nhà văn hóa thôn thành nơi gieo mầm ngoại ngữ, tin học cho học sinh địa phương, nhất là các em thiếu điều kiện kinh tế.
Khi nói về giáo dục, chúng ta thường nghĩ tới cải cách chương trình, thi cử, sách giáo khoa. Nhưng những câu chuyện truyền cảm hứng bền bỉ nhất lại đến từ con người – những nhà giáo tình nguyện chưa từng có tên trong danh sách biên chế. Họ nhắc chúng ta nhớ rằng: để một đứa trẻ thay đổi, đôi khi không cần cả hệ thống, chỉ cần một người lớn kiên nhẫn, một lớp học miễn phí mở vào buổi tối, hay một cây đàn đặt giữa sảnh trường. Nếu mỗi khu phố, mỗi ngôi trường đều có những “nhà giáo không bảng tên” như thế, thì tương lai của giáo dục cộng đồng sẽ không còn là khẩu hiệu, mà là một đời sống học tập sôi động, ấm áp và công bằng hơn.
