Pháp luật phải được nói bằng ngôn ngữ của đời sống
Phổ biến pháp luật là quá trình giúp người dân hiểu quy định, quyền và trách nhiệm của mình bằng những cách truyền đạt phù hợp với ngôn ngữ, văn hóa, nơi cư trú và nhu cầu hằng ngày. Với đồng bào dân tộc thiểu số, hiệu quả không thể chỉ tính bằng số buổi tổ chức hay tài liệu phát ra; thước đo quan trọng hơn là người nghe có biết áp dụng quy định và tự giác chấp hành hay không. Hải Phòng cho thấy vì sao cần bắt đầu từ đặc điểm cộng đồng. Thành phố có hơn 40 dân tộc thiểu số với khoảng 33.964 người, chiếm 0,7% dân số; phần lớn sinh sống đan xen với người Kinh, nhưng mức độ duy trì tiếng nói, phong tục và văn hóa truyền thống cũng khác nhau. Vì thế, truyền tải đúng nội dung là chưa đủ: cách nói, thời điểm và hình thức phải phù hợp khả năng tiếp cận, đời sống và nhu cầu của từng nhóm. Giáo dục pháp luật chỉ tạo được niềm tin khi người dân nhận ra quy định đang giúp họ giải quyết việc cụ thể.
Người gần dân là cầu nối, không phải chiếc loa
Ở Lâm Đồng, người có uy tín, già làng, trưởng thôn và trưởng bon tham gia đưa kiến thức pháp luật gần hơn với sinh hoạt cộng đồng. Vai trò của họ không dừng ở việc nhắc lại quy định: nhờ hiểu phong tục, quan hệ xóm giềng và tâm tư từng gia đình, họ có thể giải thích, lắng nghe và hỗ trợ hòa giải trước khi bất đồng nhỏ trở thành tranh chấp kéo dài. Câu chuyện ông Trần Văn Tịch ở thôn Nam Sơn, xã Nam Đà cho thấy sức nặng của cách làm này. Khi xảy ra xích mích giữa các hộ, ông cùng đoàn thể đến tìm hiểu, nghe các bên rồi kiên trì trao đổi để họ hiểu quy định và tìm tiếng nói chung. Bà Đặng Thị Trịnh, Phó Trưởng thôn Phan Thanh, cũng cho biết kiến thức pháp luật giúp bà có thêm căn cứ khi hòa giải. Đây là điểm cần đầu tư: trang bị kiến thức cho người có uy tín và lực lượng cơ sở, đồng thời để họ phối hợp với chính quyền, thay vì chỉ giao nhiệm vụ tuyên truyền một chiều.
Lâm Đồng kết hợp hội nghị, tập huấn, tư vấn, tài liệu và phương tiện thông tin đại chúng; tỉnh cũng cấp 11.000 túi vải có khẩu hiệu phổ biến pháp luật và 1.555 sổ tay dành cho hòa giải viên. Nghị quyết số 35/2026/NQ-HĐND, được thông qua tháng 6/2026 và có hiệu lực từ ngày 11/7/2026, tạo cơ sở để địa phương bố trí kinh phí cho phổ biến, giáo dục pháp luật, xây dựng cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật và hòa giải ở cơ sở. Con số chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đối thoại, giải thích và cơ hội vận dụng.
Từ khu dân cư đan xen đến bản làng biên giới
Một cách làm không thể áp dụng nguyên xi ở mọi địa bàn. Tại Hải Phòng, cộng đồng dân tộc thiểu số phân bố đan xen và có đời sống đa dạng; thành phố chú trọng vai trò người có uy tín, phối hợp với Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội để đưa chính sách đến từng gia đình. Việc bồi dưỡng kiến thức pháp luật, chính sách dân tộc, tôn giáo và phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số được tổ chức hằng năm, giúp hoạt động không bị giới hạn trong những đợt tuyên truyền ngắn hạn. Ở Sơn Vĩ, nhu cầu lại gắn trực tiếp với an ninh biên giới. Trong hai ngày 3 và 4/11, lực lượng biên phòng phối hợp với cấp ủy, chính quyền và các đồn biên phòng tổ chức tuyên truyền tại thôn Mỏ Phàng và Trà Mần cho gần 400 lượt người, phát hơn 300 tờ rơi. Nội dung gồm quản lý, bảo vệ biên giới quốc gia, Luật Biên phòng Việt Nam, quy chế khu vực biên giới đất liền, phòng chống xuất nhập cảnh trái phép, mua bán người và buôn lậu.
Điểm đáng chú ý ở Sơn Vĩ là kết hợp tài liệu với trao đổi, giải thích trực tiếp. Cách làm ấy giúp người dân hiểu quyền và nghĩa vụ khi tham gia bảo vệ chủ quyền, đồng thời biết nâng cao cảnh giác, không tiếp tay hay bao che vi phạm, chủ động cung cấp thông tin và tố giác tội phạm. Khi nội dung gắn với rủi ro người dân có thể gặp ngay trong đời sống, phổ biến pháp luật có cơ hội chuyển thành hành động cụ thể, thay vì dừng lại ở việc nghe và ghi nhớ.
Đề án mới cần đo bằng khả năng người dân áp dụng
Đề án phổ biến, giáo dục pháp luật giai đoạn 2026-2035 đặt ra câu hỏi thiết thực: cần đổi mới điều gì để pháp luật đến gần hơn với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi? Hướng đi đáng thuyết phục là coi đặc thù địa bàn và khả năng tiếp cận của người dân làm điểm xuất phát, phát huy người có uy tín cùng lực lượng cơ sở, kết hợp gặp trực tiếp với tài liệu và phương tiện thông tin. Tuy nhiên, nguồn thông tin hiện có nêu câu hỏi về các điểm mới của Đề án chứ chưa trình bày cụ thể từng nội dung; vì vậy không nên gán cho Đề án những giải pháp chưa được xác nhận. Kết luận cần rõ: pháp luật chỉ thật sự đến gần khi người dân hiểu quyền lợi, trách nhiệm và biết tìm cách xử lý một việc cụ thể. Muốn đạt điều đó, địa phương cần duy trì tập huấn, tư vấn và hòa giải, lắng nghe phản hồi, rồi điều chỉnh cách truyền đạt theo từng cộng đồng. Người có uy tín có thể mở cánh cửa tin cậy; nội dung sát thực tế và đối thoại kiên trì mới giúp người dân bước qua cánh cửa ấy.
