Dự án 2.900 tỷ: Miếng vá cấp bách cho trục đường sắt huyết mạch
Dự án cải tạo, nâng cao năng lực tuyến đường sắt Hà Nội - TP.HCM giai đoạn 1 là kế hoạch đầu tư khoảng 2.900 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước để xử lý các điểm nghẽn hạ tầng, mở mới và cải tạo một số ga, nâng cấp nền đường, kiến trúc tầng trên và đường cong, qua đó tăng năng lực thông qua, rút ngắn thời gian vận chuyển và cải thiện độ an toàn vận hành trên trục Bắc - Nam.
Điểm đáng chú ý nhất không phải là con số 2.900 tỷ đồng, mà là lựa chọn tiếp tục “vá” tuyến đường sắt Hà Nội TP.HCM hiện hữu thay vì chờ các siêu dự án tốc độ cao. Ban quản lý dự án đường sắt đã đề nghị Bộ Xây dựng phê duyệt chủ trương đầu tư, đồng thời giao đơn vị này làm chủ đầu tư và lập Báo cáo nghiên cứu khả thi cho dự án cải tạo đường sắt nói trên. Đây là bước đi thể hiện quan điểm thực dụng: cải thiện cái đang có để giải tỏa tắc nghẽn vận tải hàng hóa và hành khách, thay vì treo kỳ vọng vào các dự án lớn còn nằm trên giấy.
Vì sao phải nâng cấp cơ sở hạ tầng đường sắt ngay lúc này?
Về lý thuyết, đường sắt Bắc - Nam là trục xương sống, nhưng trên thực tế lại đang tụt hậu trước đường bộ và hàng không. Theo Ban quản lý dự án đường sắt, việc đầu tư lần này nhằm triển khai chủ trương phát triển đường sắt, cụ thể hóa quy hoạch mạng lưới giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 đã được phê duyệt. Nói cách khác, nếu không bắt đầu bằng những dự án cải tạo đường sắt quy mô vừa như thế này, chiến lược dài hạn sẽ tiếp tục nằm trong văn bản.
Dự án tập trung vào nâng cấp cơ sở hạ tầng: xử lý các điểm nghẽn, nút thắt đang hạn chế năng lực vận tải; cải thiện chất lượng kết cấu; tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu; nâng cao an toàn giao thông và chất lượng dịch vụ trên tuyến đường sắt Hà Nội TP.HCM. Trong bối cảnh đường bộ ngày càng quá tải, đây là cơ hội để đường sắt giành lại thị phần vận tải hàng hóa và hành khách, nếu tiến độ và chất lượng thi công được giữ đúng cam kết.
Những hạng mục then chốt: chữa đúng “chỗ đau” hay dàn trải?
Về phạm vi, dự án triển khai trên đoạn từ ga Tân Áp (Km408+670, Quảng Trị) đến ga Sóng Thần (Km1710+560, Dĩ An, TP.HCM), đi qua 9 tỉnh, thành. Trọng tâm là xử lý các nút thắt về hình học tuyến và công trình: cải tạo các đoạn đường cong bán kính nhỏ tại 4 khu gian với tổng chiều dài khoảng 12 km; thay kiến trúc tầng trên tại 6 khu gian dài khoảng 63 km; hàn liền khoảng 26 km ray và thay 50 bộ ghi tại 15 ga.
Một điểm sáng là cách tiếp cận gắn hạ tầng với vận tải hàng hóa: mở mới ga Xuân Lập tại Km1655+677; kéo dài đường tại ga Hòa Vinh Tây và Thủy Thạch; cải tạo ga đầu mối hàng hóa Sóng Thần. Cùng với đó, nền đường sẽ được cải tạo chống ngập tại 3 khu gian với tổng chiều dài khoảng 7 km, để tăng khả năng chịu tác động của thời tiết và biến đổi khí hậu. Vấn đề là quy mô sử dụng đất khoảng 45 ha, chủ yếu là đất nông nghiệp, đòi hỏi giải phóng mặt bằng phải minh bạch, tránh đội vốn và chậm tiến độ ngay từ giai đoạn đầu.
Tác động kinh tế: cú hích cho vận tải hàng hóa và hành khách
Nếu triển khai đúng kế hoạch, dự án cải tạo đường sắt Hà Nội TP.HCM giai đoạn 1 sẽ tháo gỡ các điểm nghẽn, nâng cao năng lực thông qua, rút ngắn thời gian vận chuyển và tăng hiệu quả khai thác tuyến. Đây là điều kiện tiên quyết để đường sắt trở lại cuộc chơi vận tải hàng hóa trên trục Bắc - Nam, nơi lâu nay container vẫn ưu tiên đường bộ dù chi phí xã hội (ùn tắc, tai nạn, phát thải) cao hơn.
Với hành khách, các ga được cải tạo và nền đường ổn định hơn giúp nâng cao độ êm thuận, an toàn, giảm tình trạng chậm tàu và gián đoạn vì ngập lụt. Sau khi hoàn thành, dự án sẽ được bàn giao cho Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam quản lý, vận hành và khai thác, tạo dư địa tăng tần suất tàu, tổ chức thêm các đôi tàu hàng chuyên tuyến. Câu hỏi đặt ra là ngành đường sắt có sẵn sàng đổi mới dịch vụ, giá vé, logistics để biến lợi thế hạ tầng mới thành tăng trưởng doanh thu thực sự, hay tiếp tục “chạy tàu theo kiểu cũ” trên nền hạ tầng mới?
Tiến độ, vốn và điều kiện để dự án không trượt mục tiêu
Về tài chính, sơ bộ tổng mức đầu tư dự án khoảng 2.900 tỷ đồng, gồm 71 tỷ đồng cho giải phóng mặt bằng, 2.138 tỷ đồng chi phí xây dựng, 221 tỷ đồng cho tư vấn, quản lý và chi phí khác, cùng 470 tỷ đồng chi phí dự phòng. Nguồn vốn dự kiến từ ngân sách nhà nước, bố trí trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030. Nhu cầu vốn được phân bổ dần từ 7 tỷ đồng năm 2026 lên 970 tỷ đồng năm 2030, kết thúc với 300 tỷ đồng năm 2031.
Về thời gian, dự án dự kiến thực hiện từ 2027 đến 2030, khởi công gói thầu đầu tiên vào quý IV/2027 và phấn đấu cơ bản hoàn thành trong năm 2030. Báo cáo nghiên cứu khả thi sẽ do Ban quản lý dự án đường sắt lập, còn giải phóng mặt bằng giao các địa phương thực hiện. Để tránh kịch bản chậm trễ quen thuộc, cần ràng buộc trách nhiệm tiến độ với từng bên, công khai lựa chọn nhà thầu theo quy định và kiểm soát chặt thiết kế hai bước (thiết kế cơ sở và thiết kế bản vẽ thi công). Nếu làm được, đây sẽ là minh chứng rằng các dự án nâng cấp cơ sở hạ tầng quy mô vừa vẫn có thể tạo ra thay đổi lớn cho hệ thống vận tải quốc gia.
