Chiến tranh kéo dài, nhưng chưa có lối ra chính trị
Xung đột Mỹ Iran là cuộc đối đầu quân sự và chính trị giữa Washington cùng Tehran, trong đó các đòn tấn công, sức ép ngoại giao và nguy cơ trả đũa đan xen mà chưa tạo được thỏa thuận chấm dứt chiến sự. Gần tám tháng sau khi chiến tranh bùng phát ngày 28-2, Mỹ và Israel vẫn chưa đạt những mục tiêu chính trị như kỳ vọng. Đòn đánh khiến nhiều lãnh đạo cấp cao Iran thiệt mạng nhưng không làm chính quyền sụp đổ; những nhân vật cứng rắn hơn vẫn nắm quyền. Khoảng cách giữa sức mạnh quân sự và kết quả chính trị là điểm nghẽn cốt lõi: Washington có thể gây thiệt hại, nhưng chưa chứng minh được rằng áp lực ấy đủ buộc Tehran chấp nhận điều kiện của Mỹ. Không có phương án rõ ràng để kết thúc chiến tranh, mỗi bước leo thang tiếp theo đều có nguy cơ kéo dài một cuộc đối đầu vốn đã vượt xa dự báo ban đầu.
Tín hiệu đàm phán va vào tối hậu thư quân sự
Ngày 24-10, Tổng thống Donald Trump nói ông sẽ sớm quyết định có tiếp tục hành động quân sự nhằm vào Iran hay không. Cùng ngày, Đại sứ Iran tại Pakistan tuyên bố Tehran sẵn sàng nối lại đàm phán và mở lại Eo biển Hormuz nếu Washington chấm dứt phong tỏa hải quân. Hai phát biểu cho thấy cánh cửa thương lượng chưa đóng, nhưng điều kiện của hai bên vẫn đối nghịch: Iran gắn đối thoại với việc dỡ phong tỏa, còn Mỹ chưa cho thấy sẵn sàng đáp ứng. Trump từng nói sẽ không tấn công trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3-11, đồng thời để ngỏ khả năng hành động sau thời điểm đó. Bối cảnh bầu cử tại Israel ngày 27-10 và tại Mỹ ngày 3-11 khiến quyết định quân sự càng nhạy cảm về chính trị. Đây không phải bằng chứng chắc chắn rằng không kích sắp xảy ra, nhưng là lý do để Tehran và Washington cảnh giác cao hơn.
Cảnh báo tình báo có thể trở thành vòng xoáy nghi kỵ
Giới tình báo Mỹ cảnh báo Iran đẩy mạnh kế hoạch tấn công nhằm vào quan chức và công dân Mỹ tại Trung Đông cùng một số nước khác; một số âm mưu được cho là đã tới giai đoạn chuẩn bị, dù phần lớn bằng chứng vẫn được giữ kín. Vì vậy, mức độ xác thực và ý định cụ thể chưa thể được đánh giá đầy đủ từ thông tin công khai. Cảnh báo vẫn có thể tác động trực tiếp đến quyết định quân sự: Washington có thể xem đó là lý do tăng phòng bị, còn Tehran có thể coi việc Mỹ điều động lực lượng là dấu hiệu chuẩn bị tấn công. Hoạt động tình báo Mỹ Israel cũng góp phần định hình thế đối đầu: các chiến dịch bí mật nhằm thu thập thông tin và tìm điểm yếu trong hệ thống an ninh, quân sự, hạt nhân của Iran có thể ảnh hưởng đến tính toán chiến lược của Washington và Tel Aviv. Khi dữ liệu không đầy đủ, diễn giải sai ý định đối phương có thể biến cảnh báo thành ngòi nổ.
Nguy cơ lan rộng vượt khỏi chiến trường
Thế bế tắc khiến nguy cơ chiến tranh không chỉ nằm ở khả năng Mỹ nối lại không kích hay Iran trả đũa. Tehran cảnh báo sẽ mở rộng phạm vi đáp trả nếu Mỹ và Israel tấn công thêm; các đe dọa nhằm vào hạ tầng năng lượng, thông tin liên lạc và nhân viên Mỹ có thể kéo thêm các nước vùng Vịnh vào khủng hoảng, đồng thời gây sức ép lên thị trường năng lượng. Với người dân, hệ quả có thể hiện ra qua bất ổn khu vực và nhiên liệu đắt đỏ, còn đối với chính quyền Mỹ, giá nhiên liệu tăng đã trở thành gánh nặng chính trị trước bầu cử. Những cảnh báo tình báo cũng cần được xử lý thận trọng: nếu thông tin chưa đầy đủ bị coi là căn cứ chắc chắn để sử dụng vũ lực, hậu quả có thể vượt khỏi tính toán ban đầu. Vì thế, ưu tiên lúc này không nên là tìm cớ cho đòn đánh kế tiếp, mà là khôi phục kênh liên lạc và xác lập điều kiện giảm căng thẳng có thể kiểm chứng.
Căng thẳng Mỹ Iran chưa đồng nghĩa với một cuộc chiến mới đã được quyết định. Nhưng khi gần tám tháng giao tranh chưa tạo ra lối thoát chính trị, lời mời đàm phán bị buộc kèm điều kiện và cả hai phía chuẩn bị cho khả năng xung đột tiếp diễn, khoảng trống cho tính toán sai lầm ngày càng lớn. Washington cần cân nhắc rằng sức mạnh quân sự không tự giải quyết được bất đồng; Tehran cũng phải tính đến nguy cơ các hành động trả đũa làm xung đột lan rộng. Nếu ngoại giao tiếp tục bế tắc, một sự cố hoặc cảnh báo chưa được kiểm chứng có thể đẩy khu vực vào vòng đối đầu mới. Kết luận đáng lo nhất không phải chiến tranh chắc chắn sẽ trở lại, mà là các bên chưa đưa ra được cơ chế đủ tin cậy để ngăn nó xảy ra.
