Đo đạc, kiểm đếm đất: Bước khởi động âm thầm nhưng quyết định của metro Bình Dương - Suối Tiên
Quy trình đo đạc kiểm đếm đất cho tuyến metro Bình Dương Suối Tiên là chuỗi hoạt động điều tra, khảo sát, đo đạc hiện trạng đất đai và tài sản gắn liền với đất của từng hộ dân, tổ chức trong phạm vi dự án, nhằm làm cơ sở pháp lý cho thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, trước khi dự án metro được khởi công và xây dựng trên thực địa.
Những ngày gần đây, nhiều phường như Bình Dương, An Phú, Thuận Giao, Đông Hòa ở khu vực giáp ranh TP.HCM – Bình Dương đồng loạt triển khai điều tra, khảo sát, đo đạc và kiểm đếm đất, tài sản gắn liền với đất phục vụ tuyến metro số 1 đoạn thành phố mới Bình Dương - Suối Tiên. Cùng lúc, phường Bình Hòa tổ chức họp dân để thông tin phương án tuyến và kế hoạch đo đạc cho metro số 2 (Thủ Dầu Một – TP.HCM). Đây không còn là bước chuẩn bị kỹ thuật thuần túy, mà là tín hiệu rõ ràng cho thấy dự án metro TP.HCM kết nối Bình Dương đang rời khỏi bản vẽ để chạm vào đời sống từng hộ dân.
Dự án metro Bình Dương Suối Tiên dài hơn 30,66 km, đi qua 7 phường gồm Bình Dương, Phú Lợi, Thuận Giao, An Phú, Tân Đông Hiệp, Dĩ An và Đông Hòa. Việc đo đạc kiểm đếm đất là bước đầu tiên nhưng mang tính quyết định: nếu làm chặt chẽ, minh bạch, nó sẽ giảm xung đột, rút ngắn thời gian thu hồi đất TP.HCM; nếu làm qua loa, dự án có nguy cơ chậm tiến độ ngay từ vạch xuất phát.
Quy trình đo đạc: Không chỉ là con số trên bản đồ
Về lý thuyết, đo đạc kiểm đếm đất là thao tác kỹ thuật; trên thực tế, đó là khâu định đoạt quyền lợi của hàng trăm hộ dân. Cơ quan chức năng đang khảo sát, ghi nhận hiện trạng sử dụng đất, nhà ở, công trình xây dựng và các tài sản khác gắn liền với đất trong phạm vi dự án metro Bình Dương Suối Tiên. Diện tích đất và tài sản trên đất được đo đạc, kiểm đếm, thống kê, phân loại dựa trên hồ sơ, bản đồ và hiện trạng thực tế, có đối chiếu với người sử dụng đất và chủ sở hữu tài sản.
Tại phường Bình Hòa, đoạn tuyến metro số 2 dự kiến ảnh hưởng khoảng 74.980 m2 đất với 186 trường hợp bị thu hồi, trong đó 30 trường hợp bị thu hồi toàn bộ. Đây không chỉ là các ô thửa trên giấy, mà là nhà cửa, sinh kế, ký ức của cả cộng đồng. Ở phường Đông Hòa, đoạn metro số 1 dài khoảng 3,71 km, dự kiến thu hồi hơn 24 ha đất với ba nhà ga. Những con số này cho thấy quy mô can thiệp rất sâu vào cấu trúc đô thị hiện hữu, nên cách đo đạc, ghi nhận từng mét vuông sẽ quyết định mức độ công bằng trong bồi thường.
Quy trình hiện nay có điểm tích cực: các tổ công tác đến từng hộ, thu thập hồ sơ pháp lý làm cơ sở xây dựng phương án bồi thường, các nội dung chưa thống nhất được ghi nhận để tiếp tục xử lý. Tuy vậy, nếu không công khai kịp thời bản đồ quy hoạch, mốc giới và biên bản đo đạc cho người dân đối chiếu, nguy cơ khiếu nại sau này là rất lớn – và đó là điều dự án metro TP.HCM không thể chịu đựng thêm nếu muốn khởi công đúng kế hoạch cuối năm 2026.
An Phú và các phường bị ảnh hưởng: Cái giá đất đai cho một tuyến metro
Phường An Phú là ví dụ điển hình cho cái giá đất đai mà đô thị phải trả để có một tuyến metro. Địa phương dự kiến thu hồi gần 16 ha đất để thực hiện metro thành phố mới Bình Dương - Suối Tiên. Từ ngày 12 đến 18/10, các đoàn tiến hành điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm đất; việc xác định nguồn gốc đất và tài sản gắn liền với đất dự kiến hoàn thành trước ngày 20/10, làm cơ sở cho thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
Tại Đông Hòa, hơn 24 ha đất dự kiến bị thu hồi; tại Thuận Giao, đoạn tuyến metro số 1 dài khoảng 3,9 km, ảnh hưởng 238 trường hợp, trong đó khoảng 35 hộ có thể phải giải tỏa toàn bộ. Phường Bình Hòa chịu tác động kép khi có cả hai tuyến metro đi qua, với ga cuối metro số 1 và ga đầu metro số 2 nằm ngay trên địa bàn. Những con số này cho thấy, mỗi bước tiến của dự án metro TP.HCM là một bước lùi về không gian sống của một bộ phận cư dân.
Điều đáng chú ý là đa số người dân tham dự các hội nghị đều bày tỏ đồng thuận với chủ trương đầu tư, sẵn sàng nhường đất để phát triển giao thông, hạ tầng. Nhưng sự đồng thuận ấy đi kèm những yêu cầu rất cụ thể: làm rõ đơn giá bồi thường, chính sách tạm cư, tái định cư, bố trí nơi ở mới bảo đảm điều kiện sinh hoạt và ổn định cuộc sống sau giải tỏa. Nếu các câu hỏi này không được trả lời thỏa đáng, sự đồng thuận ban đầu có thể nhanh chóng biến thành phản ứng.
Tác động xã hội: Đồng thuận có điều kiện và nỗi lo tái định cư
Điểm sáng của giai đoạn đo đạc kiểm đếm đất lần này là chính quyền chủ động họp dân, giải thích phương án tuyến, kế hoạch khảo sát, đo đạc, kiểm đếm tại nhiều phường. Người dân không bị đặt trước sự đã rồi, mà được mời tham gia ngay từ bước đầu. Nhiều người bày tỏ sẵn sàng nhường đất vì hiểu rằng hai tuyến metro dài hơn 63 km, dự kiến khởi công cuối 2026 và hoàn thành trước 2030, sẽ tăng cường kết nối giữa trung tâm TP.HCM và khu vực Bình Dương cũ, giảm áp lực giao thông đường bộ và thúc đẩy phát triển đô thị dọc hành lang đường sắt.
Tuy nhiên, sự đồng thuận này rõ ràng là "có điều kiện". Người dân yêu cầu công khai sơ đồ quy hoạch, hình ảnh, video thể hiện rõ phạm vi dự án để từng hộ xác định chính xác diện tích đất, nhà ở bị ảnh hưởng. Họ cũng đề nghị thông báo lịch họp sớm hơn để chủ động tham gia, và quan trọng hơn là phải có chính sách hỗ trợ phù hợp, bảo đảm quyền lợi chính đáng của các hộ bị ảnh hưởng. Đó là những yêu cầu hợp lý trong bối cảnh thu hồi đất TP.HCM cho các dự án hạ tầng từng nhiều lần vướng khiếu nại vì thiếu minh bạch.
Theo lãnh đạo một số phường, đây là dự án trọng điểm quốc gia nên thành phố đang đẩy nhanh tiến độ chuẩn bị. Nhưng đẩy nhanh không thể đồng nghĩa với rút ngắn đối thoại. Mục tiêu hoàn thành thu hồi đất trong quý I/2027 tại Đông Hòa chỉ khả thi nếu quá trình đo đạc, kiểm đếm đi kèm đối thoại liên tục, giải thích rõ ràng từng bước cho người dân. Nếu không, tiến độ sẽ bị chậm lại bởi các tranh chấp nhỏ nhưng kéo dài.
Từ đo đạc đến khởi công: Điều kiện để metro TP.HCM không tiếp tục chậm hẹn
Hai tuyến metro kết nối TP.HCM với Bình Dương được đưa vào danh mục ưu tiên đầu tư, dự kiến khởi công cuối năm 2026 và hướng đến hoàn thành trước năm 2030. Riêng tuyến metro thành phố mới Bình Dương - Suối Tiên dự kiến về đích vào quý 4/2030. Để những mốc thời gian này không trở thành lời hứa lặp lại, giai đoạn đo đạc kiểm đếm đất hiện nay phải được coi là "bài kiểm tra năng lực" của cả hệ thống, từ cấp phường đến các ban quản lý dự án metro TP.HCM.
Theo quy hoạch dài hạn, TP.HCM dự kiến phát triển khoảng 1.540 km đường sắt đô thị, trong đó khoảng 1.100 km metro và 440 km đường sắt nhẹ, nhằm hình thành mạng lưới giao thông công cộng sức chở lớn kết nối các khu vực trọng điểm. Nếu ngay ở giai đoạn đầu, việc thu hồi đất TP.HCM cho metro Bình Dương Suối Tiên đã vướng mắc, thì tham vọng mạng lưới metro toàn thành phố sẽ bị kéo lùi nhiều năm.
Kết luận hợp lý lúc này là: đo đạc kiểm đếm đất không phải thủ tục phụ, mà là nền móng chính trị – xã hội của dự án. Muốn tuyến metro Bình Dương Suối Tiên đi đúng tiến độ, chính quyền cần ba cam kết rõ ràng: công khai toàn bộ dữ liệu đo đạc và quy hoạch để người dân tự kiểm chứng; xây dựng phương án bồi thường, tạm cư, tái định cư đủ sống chứ không chỉ "đủ giấy tờ"; và duy trì đối thoại thường xuyên trong suốt quá trình thu hồi đất đến khi đoàn tàu metro đầu tiên lăn bánh. Nếu làm được, metro sẽ không còn là nỗi lo giải tỏa, mà trở thành biểu tượng của một đô thị dám phát triển nhưng không bỏ lại cư dân phía sau.
