Từ chia sẻ kiến thức đến cùng kiến tạo giải pháp chung
Hợp tác khoa học công nghệ ASEAN là quá trình các quốc gia thành viên cùng sử dụng năng lực nghiên cứu, hạ tầng khoa học và dữ liệu để không chỉ trao đổi tri thức, mà còn đồng thiết kế, thử nghiệm và triển khai những giải pháp công nghệ chung nhằm xử lý các thách thức xuyên biên giới và nâng cao sức cạnh tranh khu vực trong dài hạn. Tại phiên khai mạc COSTI-90, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh đây phải là bước chuyển mang tính chiến lược: từ hợp tác mang tính "chia sẻ" sang hợp tác hướng tới "cùng kiến tạo giải pháp". Nói cách khác, ASEAN không thể tiếp tục hài lòng với các hội thảo, báo cáo và mạng lưới trên giấy; điều khu vực cần lúc này là những dự án chung có kết quả đo được, gắn trực tiếp với các mục tiêu phát triển bền vững và Tầm nhìn ASEAN 2045.
Khoa học công nghệ đang định hình lại tương lai và vị thế ASEAN
Điểm đáng chú ý của COSTI-90 là cách hội nghị định vị khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo như động lực trung tâm của phát triển khu vực, chứ không chỉ là một lĩnh vực hỗ trợ. Bộ trưởng Vũ Hải Quân chỉ ra sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo, điện toán tiên tiến, công nghệ vũ trụ, công nghệ sinh học và công nghệ lượng tử đang tái định hình cách vận hành của các nền kinh tế. Nếu ASEAN không chủ động bước vào cuộc chơi này bằng hợp tác khoa học công nghệ ASEAN có chiều sâu, khu vực sẽ bị đẩy vào vị thế phụ thuộc công nghệ và khó cạnh tranh. Ngược lại, khi các nền tảng số kết nối nhân tài, mạng lưới chuyên gia và chia sẻ hạ tầng nghiên cứu được dùng để kiến tạo giải pháp chung, ASEAN có thể biến năng lực STI hiện có thành lợi thế chiến lược cho đổi mới sáng tạo khu vực và phát triển bền vững.
Bối cảnh thách thức xuyên biên giới buộc hợp tác phải đi vào thực chất
COSTI-90 diễn ra trong thời điểm mà các thách thức xuyên biên giới – từ biến đổi khí hậu đến an ninh y tế, lương thực và năng lượng – không cho phép bất kỳ quốc gia nào đứng ngoài hoặc xử lý một mình. Đây là lý do Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định các vấn đề này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và nỗ lực chung của toàn khối, với khoa học công nghệ là công cụ chính để thiết kế giải pháp. Kế hoạch Hành động ASEAN về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (APASTI) giai đoạn 2026-2035 tạo ra khung hợp tác dài hạn, nhưng nếu chỉ dừng ở văn bản, nó sẽ vô nghĩa. Hội nghị vì thế nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ các dự án riêng lẻ sang quan hệ đối tác khu vực mạnh mẽ hơn, cùng khai thác hiệu quả năng lực nghiên cứu, hạ tầng và dữ liệu của nhau để xử lý các thách thức vượt ra ngoài phạm vi từng quốc gia.
Cơ cấu mới của COSTI: Tinh gọn để hành động, không để bàn luận
Một điểm ít được chú ý nhưng mang tính quyết định cho đổi mới sáng tạo khu vực là việc tái cấu trúc COSTI theo hướng tinh gọn, linh hoạt hơn với 5 Tiểu ban chuyên môn, tất cả đều đã họp phiên đầu tiên trước thời điểm COSTI-90. Việc này cho thấy ASEAN đang nghiêm túc với mục tiêu biến hợp tác khoa học công nghệ ASEAN thành các chương trình hành động cụ thể, thay vì những diễn đàn chung chung. Hội nghị được điều hành bởi Chủ tịch COSTI nhiệm kỳ 2026-2027 Souksavath Sihapanya (Lào) và Phó Chủ tịch Norsham Binti Abdul Latip (Malaysia), cùng sự tham gia của các thành viên COSTI và Ban Thư ký ASEAN, cho thấy sự đồng thuận chính trị cần thiết để chuyển hướng hợp tác. Định hướng chương trình nghị sự, Bộ trưởng Vũ Hải Quân yêu cầu các ưu tiên phải đi kèm hành động cụ thể và kết quả có thể đo lường, được giám sát bằng hệ thống theo dõi APASTI mới ra mắt.
Từ cam kết đến kết quả: Hợp tác phải được đo bằng giải pháp chung
Điểm khác biệt của COSTI-90 nằm ở việc các nước thành viên không chỉ nói về hợp tác, mà còn chấp nhận để mình bị "đo" bằng kết quả. Trước phiên toàn thể, BAC-21 tập trung vào các điều kiện để chương trình hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ASEAN được triển khai hiệu quả, từ huy động nguồn lực đến cơ chế theo dõi, đánh giá APASTI 2026-2035. Các khuyến nghị của BAC-21 sẽ được báo cáo để COSTI hoàn thiện ưu tiên hợp tác và thúc đẩy chuyển hóa cam kết thành kết quả cụ thể. Việt Nam coi hợp tác này không chỉ là động lực phát triển mà còn là cách cùng định hình tương lai khu vực, một quan điểm phù hợp với tinh thần kiến tạo giải pháp chung mà Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu ra. Nếu ASEAN giữ được hướng đi này, thước đo hợp tác trong vài năm tới sẽ không còn là số cuộc họp, mà là số giải pháp công nghệ chung được triển khai và tác động thực tế của chúng.
