Từ thứ hạng GII đến bước ngoặt cạnh tranh khu vực
Xếp hạng đổi mới sáng tạo là bộ chỉ số đo năng lực của một nền kinh tế trong việc tạo ra, hấp thụ và thương mại hóa tri thức, công nghệ, từ đó phản ánh chiều sâu tăng trưởng và sức cạnh tranh dài hạn. Trong bối cảnh cạnh tranh khu vực Đông Nam Á ngày càng gay gắt, việc cải thiện thứ hạng không chỉ là câu chuyện kỹ thuật thống kê mà là chỉ dấu cho một mô hình phát triển kinh tế mới dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, thay cho phụ thuộc lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên.
Tối 29/9 theo giờ Việt Nam, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) tại Geneva, ghi nhận Việt Nam đứng thứ 43 trên 139 nền kinh tế, tăng 1 bậc so với năm trước. Quan trọng hơn, đây là đỉnh mới của một hành trình dài: từ vị trí 59 năm 2016 lên 43 sau một thập niên, Việt Nam đã cải thiện 16 bậc. Trong cuộc đua cạnh tranh khu vực Đông Nam Á, cú nhảy này giúp Việt Nam chính thức vượt Thái Lan, vươn lên đứng thứ 3 ASEAN, chỉ sau Singapore và Malaysia. Điều này cho thấy câu chuyện đổi mới sáng tạo đã bước từ khẩu hiệu sang kết quả đo được.
Vượt Thái Lan: Tín hiệu Việt Nam không còn “chiếu dưới” về đổi mới
Việc Việt Nam vượt Thái Lan trong xếp hạng đổi mới sáng tạo khu vực không chỉ là một con số đẹp mà là sự đảo chiều về vị thế. Nhiều năm qua, trong cạnh tranh khu vực Đông Nam Á, Việt Nam thường được xếp sau các nền kinh tế có nền sản xuất công nghiệp và dịch vụ phát triển sớm hơn. Nay, khi đứng thứ 3 ASEAN về GII và là nước duy nhất trong nhóm thu nhập trung bình thấp ở vị trí này, Việt Nam đang gửi một thông điệp rõ ràng: không còn chấp nhận vai trò nhà xưởng giá rẻ mà muốn bước vào nhóm nền kinh tế dẫn dắt bằng công nghệ.
Điểm nhấn nằm ở đầu ra đổi mới sáng tạo: thứ hạng của Việt Nam tăng thêm 2 bậc, từ 37 lên 35 toàn cầu. Việc đầu ra liên tục cao hơn thứ hạng chung cho thấy năng lực hấp thụ công nghệ, khả năng sáng tạo và hiệu quả thương mại hóa kết quả nghiên cứu vào sản xuất – kinh doanh đang được cải thiện rõ rệt. Nói cách khác, Việt Nam không chỉ tăng chi cho nghiên cứu, mà đã bắt đầu biến nó thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị xuất khẩu. Hai chỉ số tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao và tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa sáng tạo tiếp tục ở nhóm dẫn đầu thế giới, củng cố lợi thế trong chuỗi giá trị khu vực.
Đổi mới sáng tạo – đòn bẩy thoát bẫy kinh tế thu nhập trung bình
Trong bức tranh các nền kinh tế thu nhập trung bình, Việt Nam đang là một trường hợp đặc biệt. WIPO xếp Việt Nam thứ 2 trong nhóm các quốc gia thu nhập trung bình thấp, chỉ sau Ấn Độ. Đồng thời, Việt Nam nằm trong nhóm 7 nền kinh tế thu nhập trung bình cải thiện thứ hạng nhanh nhất kể từ năm 2013 cùng Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Philippines, Ma-rốc và Indonesia. Đáng chú ý, Việt Nam là một trong ba quốc gia hiếm hoi được đánh giá có kết quả đổi mới sáng tạo cao hơn đáng kể so với trình độ thu nhập, duy trì liên tiếp 16 năm thành tích “vượt kỳ vọng” này.
Điều đó cho thấy đổi mới sáng tạo đang trở thành đòn bẩy chiến lược để thoát khỏi bẫy kinh tế thu nhập trung bình. Nguồn lực đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tăng mạnh; hệ thống chính sách, pháp luật từng bước được hoàn thiện, gắn với triển khai các nghị quyết về phát triển khoa học – công nghệ. Ở cấp thực thi, cách tiếp cận cũng đã đổi: từ chú trọng đầu vào sang tập trung kết quả và hiệu quả thực chất, ưu tiên nguồn lực cho R&D, công nghệ cao, công nghệ chiến lược và những lĩnh vực có tác động lớn tới tăng trưởng. Đây là hướng đi đúng nếu Việt Nam muốn bước sang giai đoạn phát triển dựa trên năng suất và tri thức thay vì lợi thế chi phí.
Khoảng trống đầu vào và bài toán thể chế
Dù bức tranh đầu ra tích cực, câu chuyện đầu vào đổi mới sáng tạo lại cho thấy những điểm yếu cấu trúc. GII ghi nhận trụ cột đầu vào của Việt Nam giảm hạng, từ 50 xuống 54. Nhân lực và nghiên cứu tụt xuống vị trí 79; thể chế đứng hạng 64; cơ sở hạ tầng xếp hạng 59. Đáng lo hơn, công bố khoa học và kỹ thuật chỉ ở hạng 106, còn khoản thu từ bản quyền, phí và giấy phép đứng tận hạng 110. Nói thẳng, Việt Nam vẫn thiếu nền tảng tri thức sâu và thiếu cơ chế để biến tài sản trí tuệ thành dòng thu ổn định.
Tuy vậy, một số chỉ số cho thấy sự chuyển động tích cực trong kết nối nghiên cứu – sản xuất: hợp tác nghiên cứu giữa trường đại học và doanh nghiệp tăng 7 bậc, lên hạng 24; nhân viên nghiên cứu trong doanh nghiệp tăng 2 bậc, đạt hạng 49; đơn đăng ký sáng chế theo nước xuất xứ tăng 3 bậc, lên hạng 63; mức độ phức tạp của sản xuất và xuất khẩu tăng 8 bậc, lên hạng 44. Kể từ 2017, Việt Nam dùng GII như công cụ điều hành, phân công rõ bộ, ngành phụ trách từng chỉ số, hình thành cơ chế phối hợp liên ngành trong cải thiện năng lực đổi mới sáng tạo. Đây là nền tảng thể chế quan trọng, nhưng để bứt phá, khoảng trống về nhân lực chất lượng cao và môi trường thể chế thân thiện hơn với thử nghiệm công nghệ vẫn cần được lấp đầy.
Từ thứ hạng 43 đến tham vọng nhóm 30: Việt Nam phải làm gì tiếp?
Việt Nam đặt mục tiêu bước vào nhóm 40 nền kinh tế dẫn đầu GII vào năm 2030 và nhóm 30 vào năm 2045. Đây không chỉ là mục tiêu kỹ thuật, mà là thước đo cho việc Việt Nam có xây được một mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo hay không. Với vai trò đầu mối điều phối GII, Bộ Khoa học và Công nghệ định hướng tiếp tục hoàn thiện thể chế từ yêu cầu thực tiễn, thúc đẩy đầu tư R&D, thu hút tập đoàn quốc tế lập trung tâm R&D, mở rộng đầu tư vào công nghệ cao và công nghệ chiến lược.
Trong cạnh tranh khu vực Đông Nam Á, việc vượt Thái Lan mới là điểm khởi đầu chứ không phải đích đến. Nếu đầu vào tiếp tục suy giảm, lợi thế đầu ra hiện tại có thể chỉ là đỉnh tạm thời. Việt Nam cần một “hiệp 2” cải cách sâu hơn: cải tổ hệ thống giáo dục đại học theo hướng gắn với nghiên cứu và doanh nghiệp; mở rộng không gian thử nghiệm cho công nghệ mới; khuyến khích doanh nghiệp coi R&D và đổi mới sáng tạo là chi phí bắt buộc chứ không phải lựa chọn. Đổi mới sáng tạo đã được biến thành chỉ số, thành mục tiêu; bước tiếp theo phải là biến nó thành bản sắc của nền kinh tế.
